Promotor napisał „proszę o formatowanie Chicago” i nagle okazuje się, że Chicago ma dwa zupełnie różne systemy, i że studenci przez lata mylą je ze sobą. Notes-Bibliography i Author-Date to nie warianty tego samego stylu, lecz dwa odrębne systemy cytowania z różną logiką, różnymi zastosowaniami i różnymi formatami przypisów. W tym artykule wyjaśniam oba systemy od podstaw: kiedy który stosować, jak formatować każdy typ źródła, co to jest ibid. i op. cit. oraz jak Chicago różni się od APA.
Czym jest styl Chicago i skąd pochodzi
Styl Chicago wywodzi się z The Chicago Manual of Style (CMOS), podręcznika redakcyjnego wydawanego przez University of Chicago Press od 1906 roku. Aktualna edycja (17., wydana w 2017 r.) jest standardem w humanistyce angloamerykańskiej oraz w wielu naukach społecznych. W Polsce Chicago jest wymagany przez część wydziałów historii, filozofii, kulturoznawstwa, nauk o sztuce i nauk prawnych.
Styl Chicago nie jest jednym formatem, to dwa odrębne systemy cytowania, które dzielą tę samą nazwę, lecz różnią się strukturą, przeznaczeniem i konwencjami.
Dwa systemy Chicago, Notes-Bibliography i Author-Date
Chicago Notes-Bibliography (NB)
System przypisów i bibliografii. Cytowania umieszcza się w przypisach dolnych (lub końcowych) z pełnymi danymi bibliograficznymi przy pierwszym cytowaniu i skróconymi przy kolejnych. Oddzielna bibliografia na końcu pracy zawiera pełne dane wszystkich cytowanych źródeł.
System NB jest tradycyjny dla humanistyki: historia, filozofia, studia literackie, religioznawstwo, kulturoznawstwo, nauki o sztuce, prawo.
Chicago Author-Date (AD)
System cytowań w tekście. W treści pracy umieszcza się krótki odsyłacz w nawiasie: (Kowalski 2021, 45). Pełne dane bibliograficzne znajdują się wyłącznie na liście odniesień (reference list) na końcu pracy.
System AD jest stosowany w naukach społecznych, naukach o komunikacji, naukach politycznych, niekiedy w ekonomii. Podobna logika do APA, różni się jednak szczegółami formatu.
Tabela: Chicago Notes-Bibliography vs. Chicago Author-Date, kiedy i jak
| Wymiar | Notes-Bibliography (NB) | Author-Date (AD) |
|---|---|---|
| Stosowany w | Humanistyka: historia, filozofia, literaturoznawstwo, nauki o sztuce, prawo | Nauki społeczne: socjologia, politologia, komunikacja, psychologia |
| Cytowanie w tekście | Brak (zamiast tego przypis dolny / końcowy) | Odsyłacz w nawiasie: (Kowalski 2021, 45) |
| Przypis dolny | Tak, przy pierwszym cytowaniu pełny, przy kolejnych skrócony | Nie (wyłącznie przypisy rzeczowe) |
| Lista źródeł | Bibliografia, alfabetycznie, po nazwisku autora | Lista odniesień (Reference List), alfabetycznie, po nazwisku autora |
| Format bibliografii | Nazwisko, Imię. Tytuł. Miasto: Wydawca, Rok. | Nazwisko, Imię. Rok. Tytuł. Miasto: Wydawca. |
| Skróty | ibid., op. cit. (w przypisach) | Brak (numery stron bezpośrednio w odsyłaczu) |
Wyślij fragment tekstu, bezpłatną wycenę otrzymasz w 24 h. Poprawki bez limitu w cenie usługi.
Chicago Notes-Bibliography, format przypisów dolnych
Pierwsze cytowanie, pełny opis
Przy pierwszym cytowaniu danego źródła w pracy przypis dolny zawiera pełne dane:
Książka:
¹ Imię Nazwisko, *Tytuł książki* (Miasto: Wydawca, Rok), numer strony.
Przykład:
¹ Maria Jankowska, *Kultura pamięci w Polsce po 1989 roku* (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2018), 47.
Rozdział w pracy zbiorowej:
² Imię Nazwisko, „Tytuł rozdziału," w *Tytuł pracy zbiorowej*, red. Imię Nazwisko (Miasto: Wydawca, Rok), strony.
Artykuł w czasopiśmie naukowym:
³ Imię Nazwisko, „Tytuł artykułu," *Nazwa Czasopisma* numer tomu, nr numeru (Rok): strona.
Przykład:
³ Piotr Wiśniewski, „Transformacja ustrojowa a tożsamość regionalna na Śląsku," *Przegląd Socjologiczny* 71, nr 2 (2022): 89.
Kolejne cytowania, skrócony opis
Jeśli to samo źródło cytowane jest po raz drugi lub kolejny (ale nie bezpośrednio po pierwszym cytowaniu), w przypisie podaje się skróconą formę:
⁵ Nazwisko, *Skrócony tytuł*, strona.
Przykład:
⁵ Jankowska, *Kultura pamięci*, 112.
Skrócony tytuł to zazwyczaj pierwsze 3-4 słowa tytułu. Nie używa się tu imienia autora, tylko nazwisko.
ibid., co to jest i kiedy stosować
Ibid. (od łac. ibidem, „w tym samym miejscu”) zastępuje pełne powtórzenie cytowanego źródła, gdy bezpośrednio poprzedni przypis dotyczył tego samego źródła.
- Jeśli strona jest ta sama:
⁶ Ibid. - Jeśli strona jest inna:
⁶ Ibid., 134.
Uwaga: ibid. odnosi się tylko do ostatniego cytowanego źródła. Jeśli między dwoma cytowaniami tego samego źródła pojawia się inne źródło, ibid. jest błędem, użyj skróconej formy (Nazwisko, Tytuł, strona).
op. cit., stosowanie i pułapki
Op. cit. (od łac. opere citato, „w cytowanym dziele”) było tradycyjnie stosowane na oznaczenie wcześniej cytowanej pracy. Aktualne wydania Chicago Manual of Style (od 15. edycji) nie zalecają op. cit., preferują skróconą formę (Nazwisko, Tytuł, strona). Jeśli promotor lub wydawca wyraźnie nie wymaga op. cit., używaj skróconej formy cytowania.
Chicago Author-Date, format cytowań w tekście i listy odniesień
Cytowanie w tekście
Odsyłacz w nawiasie: (Nazwisko Rok, strona)
- Jedno źródło: (Kowalski 2019, 34)
- Dwa źródła: (Kowalski 2019, 34; Nowak 2021, 112)
- Bez konkretnej strony (cytowanie ogólne): (Kowalski 2019)
- Dwóch autorów: (Kowalski i Nowak 2020, 78)
- Trzech i więcej autorów: (Kowalski et al. 2018, 45)
Odsyłacz umieszcza się przed znakiem interpunkcyjnym kończącym zdanie: „Jak wskazują badania (Nowak 2021, 47), wyniki potwierdzają hipotezę.”
Format listy odniesień (Reference List)
Lista odniesień w Chicago AD różni się od bibliografii w NB kolejnością elementów: rok wydania przeniesiony jest bezpośrednio po nazwisku autora.
Książka:
Nazwisko, Imię. Rok. *Tytuł książki*. Miasto: Wydawca.
Przykład:
Kowalska, Anna. 2020. *Migracje zarobkowe a spójność rodziny*. Kraków: Universitas.
Artykuł w czasopiśmie:
Nazwisko, Imię. Rok. „Tytuł artykułu." *Nazwa Czasopisma* numer(numer): strony. https://doi.org/...
Tabela: formaty cytowania różnych źródeł w obu systemach Chicago
| Typ źródła | Notes-Bibliography (przypis) | Author-Date (lista odniesień) |
|---|---|---|
| Książka jednego autora | Imię Nazwisko, Tytuł (Miasto: Wydawca, Rok), s. | Nazwisko, Imię. Rok. Tytuł. Miasto: Wydawca. |
| Książka dwóch autorów | Imię Nazwisko i Imię Nazwisko, Tytuł (Miasto: Wydawca, Rok), s. | Nazwisko, Imię, i Imię Nazwisko. Rok. Tytuł. Miasto: Wydawca. |
| Rozdział w pracy zbiorowej | Imię Nazwisko, „Tytuł rozdziału,” w Tytuł pracy, red. Imię Nazwisko (Miasto: Wydawca, Rok), ss. | Nazwisko, Imię. Rok. „Tytuł rozdziału.” W Tytuł pracy, redakcja Imię Nazwisko, ss. Miasto: Wydawca. |
| Artykuł w czasopiśmie | Imię Nazwisko, „Tytuł,” Czasopismo t., nr (Rok): ss. | Nazwisko, Imię. Rok. „Tytuł.” Czasopismo t.(nr): ss. https://doi.org/… |
| Strona internetowa | Imię Nazwisko, „Tytuł strony,” Nazwa witryny, data publikacji, URL. | Nazwisko, Imię. Rok. „Tytuł strony.” Nazwa witryny. Data dostępu. URL. |
| Raport instytucjonalny | Nazwa Instytucji, Tytuł raportu (Miasto: Instytucja, Rok), s. | Nazwa Instytucji. Rok. Tytuł raportu. Miasto: Instytucja. |
| Wywiad / rozmowa | Imię Nazwisko, wywiad przeprowadzony przez [autora pracy], Miasto, data. | Nazwisko, Imię. Rok. Wywiad przeprowadzony przez [autora pracy]. Miasto, data. |
| Artykuł prasowy | Imię Nazwisko, „Tytuł artykułu,” Gazeta, data, s. | Nazwisko, Imię. Rok. „Tytuł artykułu.” Gazeta, data. |
| Tłumaczenie | Imię Nazwisko, Tytuł, tłum. Imię Nazwisko (Miasto: Wydawca, Rok), s. | Nazwisko, Imię. Rok. Tytuł. Tłumaczenie Imię Nazwisko. Miasto: Wydawca. |
Cytowanie źródeł elektronicznych i stron internetowych
Strony internetowe w Chicago wymagają podania URL i daty dostępu (AD: wyraźna data dostępu; NB: data dostępu zazwyczaj w nawiasach po URL).
Chicago NB, przypis:
⁸ Jan Nowak, „Polityka klimatyczna UE po 2030 roku," Portal Analityczny, 15 marca 2024, https://przykladowydomain.pl/artykul.
Chicago AD, lista odniesień:
Nowak, Jan. 2024. „Polityka klimatyczna UE po 2030 roku." Portal Analityczny. Dostęp 20 maja 2025. https://przykladowydomain.pl/artykul.
Jeśli strona nie ma autora, zapis zaczyna się od tytułu artykułu lub strony. Jeśli brak daty publikacji, stosuje się skrót „b.d.” (bez daty) lub „n.d.” (no date) w wersji anglojęzycznej.
Chicago a APA, porównanie kluczowych różnic
Studenci często pytają, dlaczego promotor wymaga Chicago, skoro APA jest prostsze. Odpowiedź leży w tradycji dyscyplinarnej: humanistyka historycznie używa przypisów dolnych (Chicago NB), nauki społeczne, odsyłaczy w tekście (APA lub Chicago AD). Oba style to systemy cytowania, ale różnią się konwencją, szczegółami formatu i logiką prezentacji.
| Różnica | Chicago NB | Chicago AD | APA (7. ed.) |
|---|---|---|---|
| Cytowanie w tekście | Nie (przypis dolny) | (Kowalski 2021, 45) | (Kowalski, 2021, s. 45), przecinek przed rokiem i stroną |
| Rok w bibliografii | Na końcu: „…Rok.” | Po nazwisku: „Rok.” | Po nazwisku: „(Rok).”, w nawiasach |
| Inicjały vs. imię | Pełne imię w bibliografii | Pełne imię w liście odniesień | Inicjał imienia w liście odniesień |
| Tytuł artykułu | „W cudzysłowie” | „W cudzysłowie” | Bez cudzysłowu, bez kursywy |
| Tytuł czasopisma | Kursywą | Kursywą | Kursywą |
| Numer DOI | Opcjonalny (ale zalecany) | Tak (format URL: https://doi.org/…) | Obligatoryjny (format URL: https://doi.org/…) |
| Ibid. | Tak (stosowane) | Nie | Nie |
| Et al. | Przy 4+ autorach (przypis) | Przy 3+ autorach | Przy 3+ autorach |
| Stosowany w | Humanistyka (EN i PL) | Nauki społeczne (EN) | Psychologia, pedagogika, nauki społeczne |
Więcej o stylu APA i różnicach między formatami znajdziesz w artykule Jak cytować w pracy magisterskiej, styl APA.
Skróty łacińskie w stylu Chicago, ibid., op. cit., cf., et al.
| Skrót | Pełna forma łacińska | Znaczenie | Kiedy stosować |
|---|---|---|---|
| ibid. | ibidem | „w tym samym miejscu” | Gdy kolejny przypis dotyczy tego samego źródła co poprzedni (ta sama lub inna strona) |
| op. cit. | opere citato | „w cytowanym dziele” | Historycznie: przy powtórnym cytowaniu; dziś niezalecane, zastąp skróconą formą |
| cf. | confer | „porównaj” | Gdy odsyłasz do źródła uzupełniającego lub polemicznego, nie cytujesz dosłownie |
| et al. | et alii | „i inni” | Przy cytowaniu pracy z wieloma autorami (Chicago NB: od 4. autora; AD: od 3.) |
| s. / ss. | sequitur / sequuntur | „i następna” / „i następne strony” | Odsyłając do strony i następnych, np. s. 45ss. |
| passim | – | „tu i ówdzie” | Gdy dana myśl pojawia się wielokrotnie w różnych miejscach źródła, bez konkretnej strony |
Uwaga praktyczna: skróty łacińskie stosujesz wyłącznie w systemie NB (w przypisach dolnych). W systemie AD i w APA nie ma miejsca na ibid., op. cit. ani passim, cytowania w tekście eliminują potrzebę tych skrótów.
Jak formatować bibliografię w Chicago NB
Kolejność wpisów: alfabetycznie według nazwiska autora. Przy braku autora, alfabetycznie według tytułu (pominąć rodzajnik: „The”, „A”, „An” w tytułach anglojęzycznych; „Plik” / „Uwagi” w polskich, zazwyczaj bez tego problemu).
Wcięcie wiszące (hanging indent): pierwsza linia wpisu przy lewym marginesie, kolejne linie wcięte o 1,25 cm. To standard Chicago, odwrotnie niż w AkapiTACIE normalnym.
Kilka prac tego samego autora: zamiast ponownego wpisywania nazwiska stosuje się długi myślnik (-) jako substytut powtórzonego nazwiska. Prace jednego autora układa się chronologicznie.
Tłumaczenia: podaj imię i nazwisko tłumacza po tytule: „Tłumaczył Jan Kowalski” (NB) lub w liście AD: „Tłumaczenie Jan Kowalski.”
Chicago w polskich pracach magisterskich, specyfika lokalna
Polskie uczelnie adaptują Chicago do polskich konwencji językowych i typograficznych. Różnice, na które warto uważać:
- Cudzysłowy: w polskiej tradycji stosuje się „cudzysłów dolno-górny” zamiast angielskiego „quotation marks”.
- Nazwisko autor: w polskim Chicago zazwyczaj: Kowalska, Maria (od pierwszego imienia, nie inicjału jak w APA).
- Redakcja vs. red.: skrót „red.” (redakcja) lub „pod red.” zastępuje angielskie „ed.” / „eds.”
- Wydawnictwo: w polskich pracach pełna nazwa wydawnictwa, np. „Wydawnictwo Naukowe PWN”, nie skrót
- Miasto: polskie miasto, nie angielska wersja (Warszawa, nie Warsaw; Kraków, nie Cracow).
Szczegóły dotyczące całości bibliografii, jej struktury, sortowania, formatowania, opisuję w artykule Jak napisać bibliografię do pracy magisterskiej.
Styl Chicago a pisanie akademickie, kontekst szerszy
Znajomość stylu cytowania to jeden z elementów akademickiego rzemiosła. Równie ważne jest opanowanie naukowego języka, precyzja, spójność, odpowiedni rejestr. Styl Chicago, ze swoim tradycyjnym podejściem do przypisów dolnych, pozwala na rozbudowane komentarze w przypisach, to jedna z zalet systemu NB dla historyków i filozofów, którzy potrzebują miejsca na dyskusję z literaturą bez przerywania głównego wywodu.
Jeśli chcesz pogłębić znajomość zasad naukowego pisania, przeczytaj artykuł Akademicki styl pisania.
FAQ
Skąd mam wiedzieć, czy stosować Chicago NB czy Chicago AD?
Sprawdź wymagania promotora lub wydziału, powinny być zapisane w regulaminie pisania prac dyplomowych albo podane na seminarium. Jeśli promotor mówi tylko „Chicago” bez doprecyzowania: dla prac humanistycznych (historia, filozofia, literaturoznawstwo) domyślny jest NB; dla nauk społecznych (socjologia, politologia), AD. W razie wątpliwości zapytaj bezpośrednio, lepiej to zrobić przed napisaniem bibliografii niż po.
Czy Chicago wymaga podania ISBN lub numeru DOI?
DOI (Digital Object Identifier) jest zalecany w Chicago 17. edycji dla artykułów naukowych dostępnych online, podaj go w formacie URL: https://doi.org/10.xxxx/xxxxx. ISBN nie jest wymagany. Jeśli artykuł ma DOI, nie ma potrzeby podawania dodatkowego URL.
Ile miejsca w przypisie musi zajmować cytowanie w Chicago NB?
Nie ma ograniczenia długości. Przy pierwszym cytowaniu pełny opis bibliograficzny, nawet jeśli zajmuje trzy linie. Przy kolejnych cytowaniach skrócona forma jest zdecydowanie krótsza. Word automatycznie zarządza paginacją przypisów dolnych.
Jak cytować źródło bez autora w Chicago?
W Chicago NB: zapis w przypisie zaczyna się od tytułu: „Tytuł artykułu,” Nazwa Witryny, data, URL. W bibliografii, alfabetycznie według tytułu (pomijając ewentualne rodzajniki). W Chicago AD, w nawiasie: (Skrócony tytuł rok, strona).
Czy mogę mieszać Chicago NB i Chicago AD w jednej pracy?
Nie. To dwa odrębne systemy, mieszanie ich tworzy wewnętrzną sprzeczność i jest błędem metodologicznym. Wybierz jeden system i stosuj go konsekwentnie w całej pracy.
Jak cytować cytowanie, gdy autor X cytuje autora Y i nie mam dostępu do źródła Y?
W Chicago NB: w przypisie: Jan Nowak, *Tytuł* (Warszawa: Wydawca, 2019), 34, cyt. za: Maria Kowalska, *Tytuł pracy Kowalskiej* (Kraków: Wydawca, 2022), 78. W bibliografii umieszczasz tylko Kowalską (źródło, do którego masz dostęp). Cytowania pośredniego (cyt. za) należy unikać gdy tylko możliwe, w miarę możliwości dotrzyj do źródła pierwotnego.
Potrzebujesz korekty przypisów, bibliografii lub całej pracy magisterskiej? Napisz do nas, bezpłatna wycena w 24h.
