Jak napisać pracę magisterską z konserwacji zabytków

Konserwacja zabytków to kierunek, gdzie praca magisterska prawie nigdy nie jest czystą teorią. Z reguły masz obiekt: obraz olejny na płótnie, rzeźbę polichromowaną, fragment muru z polichromią, srebrną monstrancję, manuskrypt. I trzeba go opisać, zbadać, zaplanować postępowanie i wykonać, albo opisać hipotetyczny program konserwatorski, jeśli pracujesz z analizą.

Maj to ten moment, gdy większość studentów ASP i UMK ma już wykonane analizy laboratoryjne, zdjęcia w UV i IR, dokumentację fotograficzną stanu zachowania. Teraz trzeba z tego zrobić rozdziały: część historyczna, analiza techniki, opis stanu, program konserwatorski, opis wykonanych prac.

Z moich obserwacji, prace konserwatorskie są bardzo nierówne. Wspaniała dokumentacja fotograficzna i marna część analityczna. Albo świetne badania XRF, ale opis warsztatu artystycznego ograniczony do dwóch akapitów. Komisja widzi to od razu. Ten artykuł pokaże Ci, jak zbudować pracę, w której każda część trzyma poziom.

Wybór tematu i pytania badawcze

Temat pracy magisterskiej z konserwacji zabytków wynika najczęściej z konkretnego obiektu, do którego masz dostęp. Pracujesz z pracownią konserwatorską muzeum, parafią, kolekcją prywatną, archiwum lub własnym warsztatem promotora. Obiekt narzuca metodologię, a metodologia narzuca temat.

Obszary, które najlepiej sprawdzają się w pracach magisterskich z tego kierunku:

• Konserwacja obiektów malarskich, obrazy sztalugowe na płótnie, desce, miedzi; analiza techniki warstwowej (zaprawa, podmalowanie, warstwa malarska, werniks); badania stratygraficzne, identyfikacja pigmentów, opis stanu zachowania, plan postępowania
• Konserwacja polichromii i malarstwa ściennego, fragment ściany kościelnej, dekoracja sgraffito, freski; badania spoiwa (tempera, fresk, secco), zaprawy, podłoża; mikrobiologia, zasolenia, rozwarstwienia
• Konserwacja rzeźby polichromowanej, drewniana rzeźba sakralna, ołtarz, kapitel; analiza technik snycerskich, polichromii, złoceń (folia metalowa, asyst); rozwarstwienia, kornik, ubytki
• Konserwacja papieru i pergaminu, manuskrypty, ryciny, akwarele, mapy, dokumenty archiwalne; foxing, zakwaszenie, mikroflora, deformacje; metody odkwaszania, dublowania, retuszu
• Konserwacja metali i obiektów archeologicznych, monety, broń, biżuteria, naczynia; analizy XRF składu stopu, korozja, patyna, stabilizacja chlorków, inhibitory
• Konserwacja kamienia i obiektów architektonicznych, nagrobki, portale, fragmenty wystroju; wietrzenie, czarne nawarstwienia, hydrofobizacja, konsolidacja krzemianami etylowymi
• Konserwacja tkanin i obiektów etnograficznych, szaty liturgiczne, sztandary, kostiumy historyczne; identyfikacja włókien, barwników, technik tkackich; metody mokrego i suchego czyszczenia

Pytanie badawcze w pracy konserwatorskiej najczęściej dotyczy: „Jaka jest oryginalna technika wykonania obiektu X i jaki program konserwatorski jest dla niego optymalny w świetle dyrektywy ICOMOS Venice Charter?”, to dobry punkt wyjścia. Albo: „Czy obecny stan zachowania pozwala na restaurację estetyczną, czy obiekt wymaga jedynie zabiegów zachowawczych?”

Jedno pytanie główne, jasno postawione. Konkretny obiekt z metryką (inwentarz, datowanie, atrybucja, własność). Bez tego komisja od razu zapyta: „A co dokładnie Pani konserwowała?”

Metodologia pracy magisterskiej z konserwacji zabytków

Metodologia w konserwacji to dwa równoległe poziomy: badania nieinwazyjne i inwazyjne. Te pierwsze opisujesz pierwsze, bo wykonuje się je przed jakąkolwiek ingerencją.

Dokumentacja konserwatorska
Standard dokumentacji to ICOM-CC i krajowe wytyczne Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Karta inwentarzowa obiektu: pełna metryka, wymiary, technika, datowanie, autor (jeśli znany), historia własności, miejsce przechowywania, sygnatura inwentarzowa. Dokumentacja fotograficzna: zdjęcia ogólne lico/rewers, detale, szczegóły uszkodzeń. Standardy: światło bocznoboczne (raking light) dla powierzchni, światło rozproszone dla koloru, makrofotografia detali z linijką skali. Format RAW + JPG, rozdzielczość minimum 4000 px po dłuższym boku.

Fotografia techniczna w paśmie niewidzialnym
– UV (fluorescencja w świetle UV), pokazuje werniksy (jasna fluorescencja zielono-żółta), retusze (ciemne plamy), współczesne barwniki organiczne; standard 365 nm, filtr Wood’a, kamera bez filtra IR-cut
– IRR (reflektografia podczerwieni), ujawnia rysunek warstwowy pod malaturą, pentimenti, zmiany kompozycyjne; aparat InGaAs lub Si-CCD modyfikowany, długość fali 900-1700 nm
– IR false colour, kombinacja IR + R + G, identyfikuje niektóre pigmenty (ultramaryna ciemnoczerwona, indygo różowe, błękit pruski czarny)
– Rentgenografia (RTG), pokazuje strukturę nośnika, gęstość warstw malarskich, miejsca z bielą ołowiową, ślady gwoździ, sęki

Mikroskopia stratygraficzna
Pobierasz mikropróbki w miejscach mało eksponowanych (krawędzie, ubytki), minimum 0,5 × 0,5 mm. Zatapiasz w żywicy epoksydowej (Technovit 4071, Araldit 2020) lub w meta­krylanie metylu. Polerujesz, oglądasz w mikroskopie świetlnym (obiektywy 5×, 10×, 40×, w świetle odbitym, w polu jasnym i ciemnym, w świetle UV). Opisujesz warstwa po warstwie: grubość (μm), kolor, ziarnistość, fluorescencja, sposób przejścia między warstwami. To podstawa do identyfikacji techniki i kolejności prac.

Analizy fizykochemiczne
– XRF (fluorescencja rentgenowska), pierwiastki nieinwazyjnie, in situ; pigmenty zawierające metale (ołów, miedź, żelazo, rtęć, cynk, kobalt, cyna); głowica ręczna (Bruker Tracer, Olympus DELTA), parametry: 40 kV, 30 μA, czas 60-120 s na punkt
– FTIR (spektroskopia w podczerwieni), spoiwa, werniksy, lakiery, polimery konserwatorskie; mikropróbka 1 mg, technika ATR lub mikroFTIR; identyfikacja oleju lnianego, jajka, kalafonii, damarki, mastyksu, Paraloidu B72, BEVA 371
– GC-MS (chromatografia gazowa z spektrometrią mas), szczegółowa identyfikacja spoiw, woski, oleje, żywice; konieczna mikropróbka 100 μg, derywatyzacja MeOH/TMTFTH
– SEM-EDS, morfologia ziaren pigmentowych i skład pierwiastkowy mikroobszaru
– Raman, pigmenty mineralne i organiczne, identyfikacja syntetycznych ultramaryn, fitalocyjanin, anyż

Badania mikrobiologiczne, ASCR (Active Sampling Culture Recovery)
Dla obiektów z podejrzeniem mikrobiologii, pobierasz wymaz wacikiem sterylnym, posiewasz na agar Sabouraud (grzyby) i agar TSA (bakterie), inkubujesz 25 °C / 5 dni dla grzybów, 30 °C / 48 h dla bakterii. Identyfikacja makroskopowa kolonii + mikroskopia preparatu z barwieniem Grama (bakterie) lub barwnikiem laktofenolu z błękitem (grzyby). Określasz ilość CFU (jednostek tworzących kolonie) na cm².

Analiza statystyczna i porównawcza
Jeśli porównujesz pigmenty XRF między różnymi obrazami z warsztatu, proste statystyki (średnia, odchylenie standardowe, PCA). Dla danych radiowęglowych, kalibracja w OxCal lub CALIB. Dla dendrochronologii (datowanie desek malarskich), porównanie sekwencji rocznych ze standardami regionalnymi.

Dyrektywy etyczne i prawne
Każda praca konserwatorska musi mieć referencje do podstawowych dokumentów: Karta Wenecka (ICOMOS Venice Charter 1964), Karta z Burra (ICOMOS Burra Charter 1979), Document of Nara o autentyczności (ICOMOS Nara 1994), Code of Ethics ECCO (European Confederation of Conservator-Restorers’ Organisations). To one definiują, co wolno robić: minimalna ingerencja, odwracalność, kompatybilność materiałowa, dokumentowanie wszystkiego.

Struktura i rozdziały

Praca magisterska z konserwacji zabytków to zwykle 80-150 stron plus obszerne załączniki fotograficzne. Standardowa struktura:

1. Wstęp, uzasadnienie podjęcia tematu, postawienie problemu, cele pracy, zakres badań. Max 2-3 strony.

2. Część historyczna i ikonograficzna, historia obiektu (proweniencja), atrybucja, datowanie, kontekst historyczno-artystyczny, analiza ikonograficzna i ikonologiczna (jeśli to obraz lub rzeźba przedstawiająca). 10-20 stron, z odwołaniami do literatury historii sztuki.

3. Opis techniczny i technologiczny, nośnik, warstwa zaprawowa, technika malarska/rzeźbiarska/snycerska, polichromia, złocenia, ślady warsztatowe. Każdy element warstwy materiałowej opisany z odwołaniem do badań.

4. Stan zachowania, szczegółowy opis uszkodzeń: mechanicznych, fizycznych (rozwarstwienia, łuszczenia), chemicznych (zmiany barwy, korozja), biologicznych (drewno toczone, pleśń). Mapowanie uszkodzeń na rysunku, to standard. Skala uszkodzeń (od minimalnych do krytycznych).

5. Badania konserwatorskie, wszystkie analizy: dokumentacja fotograficzna w światłach specjalnych, stratygrafia, XRF, FTIR, mikrobiologia. Każde badanie z opisem metody, parametrów, wyników. Tabele wyników XRF z punktami pomiarowymi. Mikrofotografie stratygrafii z opisem warstw.

6. Program konserwatorski, to serce pracy. Każda planowana czynność z uzasadnieniem (dlaczego ten materiał, ta technika, ten zakres). Konsolidacja warstw, czyszczenie powierzchni, uzupełnianie ubytków, retusz, werniks końcowy. Z odwołaniem do Venice Charter, minimalna ingerencja, odwracalność.

7. Opis przebiegu prac konserwatorskich, chronologicznie, z dokumentacją fotograficzną przed/w trakcie/po każdej fazy. Co dokładnie zrobiłeś, jakimi materiałami (z nazwami handlowymi i producentami), jakimi stężeniami, jakimi narzędziami. To musi być powtarzalne, inny konserwator musi móc odczytać, co i jak.

8. Wnioski końcowe, ocena stanu po konserwacji, zalecenia dotyczące przechowywania (parametry mikroklimatu, oświetlenie), zalecenia dotyczące dalszych badań lub interwencji.

9. Bibliografia, minimum 50 pozycji: pozycje konserwatorskie (Brandi, Plenderleith, Stuart, Horie), historia sztuki dotycząca obiektu, normy i wytyczne (PN-EN, ICOM-CC, ICOMOS).

10. Załączniki, pełna dokumentacja fotograficzna, mapy uszkodzeń, karty badań analitycznych (oryginały z laboratoriów), kalkulacja kosztów (jeśli wymagana), kopia karty inwentarzowej.

Najczęstsze błędy

• Brak dokumentacji fotograficznej „przed”, to praktycznie dyskwalifikuje pracę. Każda interwencja musi mieć stan wyjściowy zarejestrowany w standardzie (raking light, światło rozproszone, makrofotografia).
• Pomylenie restauracji z rekonstrukcją, restauracja przywraca formę z dostępnych śladów (z respektowaniem minimalnej ingerencji). Rekonstrukcja domyśla formy, których nie ma. Współczesna doktryna konserwatorska (Venice Charter) jest restrykcyjna wobec rekonstrukcji
• Brak uzasadnienia każdej decyzji konserwatorskiej, „wykonano retusz scalający” to za mało. Komisja pyta: dlaczego retusz scalający, a nie tratteggio? Dlaczego akwarela, a nie żywice retuszerskie? Dlaczego w tej technice, a nie w innej?
• Pominięcie testów odwracalności i rozpuszczalności, przed każdym czyszczeniem testujesz w niewidocznym miejscu. Z opisem stosowanego rozpuszczalnika (etanol, aceton, mieszanki, żele Wolbersa), czasu kontaktu, efektu
• Niewłaściwe nazewnictwo materiałów, „klej zwierzęcy” to nie nazwa konserwatorska. Piszesz: klej skórny (Lefranc & Bourgeois), klej kostny, klej z pęcherza karpia, klej z osełek (kolażen rybi). Konkretny producent, jeśli to materiał komercyjny (Lascaux, Talas, Kremer, CTS).
• Brak parametrów mikroklimatycznych przechowywania, w zaleceniach końcowych musisz podać: temperatura, wilgotność względna, dopuszczalne wahania, oświetlenie (lux i kJ/m²/rok), filtracja UV. Dla obrazów: 18-22 °C, RH 45-55%, lux maks. 150-200 dla wrażliwych pigmentów
• Brak skali na zdjęciach makro, każde zdjęcie szczegółowe musi mieć linijkę milimetrową lub kartę barwową (X-Rite, Macbeth). Bez tego nie da się porównać dokumentacji „przed” i „po”.
• Nieprawidłowe cytowanie norm, PN-EN 15898:2020 Konserwacja-restauracja dóbr kultury, Główne terminy ogólne i definicje to dokument, do którego się odwołujesz przy definiowaniu pojęć. Norma ma sygnaturę, rok, wydawcę (PKN).
• Pomylenie spoiwa i medium malarskiego, spoiwo to składnik warstwy malarskiej wiążący pigment (olej, jajko, klej). Medium to rozcieńczalnik lub modyfikator (terpentyna, werniks malarski). Komisja pyta o jedno i drugie osobno
• Brak odniesienia do dziedzictwa konserwatorskiego, w części teoretycznej powinno być widać, że znasz historię konserwacji obiektu (jeśli były wcześniejsze interwencje), historię szkoły konserwatorskiej (np. szkoła rzymska Brandiego, szkoła warszawska Bohdana Marconiego), aktualne dyskusje (cleaning controversy, integralność estetyczna vs autentyczność materiałowa).

FAQ

Podsumowanie

Praca magisterska z konserwacji zabytków jest tak dobra jak jej dokumentacja i jak uzasadnienie każdej decyzji. Komisja może nie znać Twojego konkretnego obiektu, ale na pewno zna metodologię, dyrektywy ICOMOS, standardy ICOM-CC. Każdy etap od stratygrafii po retusz musi być opisany z jasnym uzasadnieniem.

Jeśli zbliżasz się do oddania pracy i chcesz mieć pewność, że terminologia konserwatorska jest spójna, opis stanów zachowania merytoryczny, a dokumentacja czytelna, zapraszam na dobrzenapisane.pl. Koretuję prace konserwatorskie regularnie, sprawdzam zapis nazw materiałów, spójność nazewnictwa pigmentów, podpisy pod ilustracjami, język opisu programu konserwatorskiego. Napisz, odpiszę w ciągu 24 godzin.

Dowiedz się więcej

• Brandi, C. (1963/2006). Teoria restauracji. Wydawnictwo Naukowe UMK. (podstawowa lektura teoretyczna)
• Horie, C.V. (2010). Materials for Conservation: Organic Consolidants, Adhesives and Coatings. Butterworth-Heinemann
• Plenderleith, H.J., Werner, A.E.A. (1971). The Conservation of Antiquities and Works of Art. Oxford University Press
• ICOMOS, International Charters for Conservation and Restoration: https://www.icomos.org/charters
• ICOM-CC, Working Groups documentation: https://www.icom-cc.org

Inne artykuły na blogu:
– Jak znaleźć literaturę do pracy dyplomowej
– Metodologia pracy magisterskiej, od czego zacząć
– Korekta pracy magisterskiej, co obejmuje i ile kosztuje

Natalia Witek-Dąbrowska

Redaktorka i korektorka z 20-letnim doświadczeniem

Specjalizuję się w korekcie prac naukowych i dyplomowych. Jeśli potrzebujesz pomocy z tekstem, napisz do mnie.