Jak napisać pracę magisterską z etyki

Etyka to dziedzina, w której pisanie magistrki ma swoją specyfikę. Z jednej strony, pracujesz z klasykami: Arystoteles, Kant, Mill, Bentham. Z drugiej, etyka żyje współczesnymi sporami: bioetyka, etyka biznesu, etyka technologii, etyka zwierząt. Trzeba umieć obie strony.

To, co charakterystyczne dla etyki, to napięcie między analizą pojęciową a oceną normatywną. Komisja oczekuje, że nie tylko opiszesz stanowisko, ale je ocenisz. Powiesz, dlaczego jest słuszne lub błędne. To różni etykę od historii filozofii, i to jest często moment, w którym studenci się gubią.

Maj to dobry moment, żeby zacząć rozmawiać konkretnie. Wielu studentów etyki ma już promotora, ma pierwsze rozdziały, ale właśnie zatrzymują się na pytaniu: „jak ja mam ocenić Kanta?”. Termin obrony za 6-8 tygodni.

W tym artykule pokażę Ci, jak zaplanować pracę magisterską z etyki, od wyboru tematu po strukturę. Co musi być w każdym rozdziale i na co uważać.

Wybór tematu i pytania badawcze

Etyka dzieli się na trzy poziomy: metaetyka, etyka normatywna i etyka stosowana. Twój temat powinien być wyraźnie osadzony w którymś z nich, albo świadomie łączyć kilka.

Obszary, które najlepiej sprawdzają się w pracach magisterskich z etyki:

• Etyka normatywna, wielkie teorie, utylitaryzm (Bentham, Mill, Singer), deontologia (Kant, Ross), etyka cnót (Arystoteles, MacIntyre, Foot), kontraktualizm (Rawls, Scanlon)
• Bioetyka, cztery zasady Beauchampa i Childressa (autonomia, dobroczynność, nieszkodliwość, sprawiedliwość), end-of-life ethics, etyka transplantacji, etyka medycznej decyzji
• Etyka stosowana, biznes, technologia, środowisko, odpowiedzialność korporacyjna, etyka AI, etyka inżynierów, etyka klimatyczna, etyka zwierząt
• Etyka cnót i jej współczesne odrodzenie, MacIntyre (Dziedzictwo cnoty), Foot, Hursthouse, Annas; rehabilitacja Arystotelesa wobec etyki nowożytnej
• Metaetyka, realizm vs antyrealizm moralny, ekspresywizm, konstruktywizm, intuicjonizm; spór o status sądów moralnych
• Dylematy moralne i eksperymenty myślowe, trolley problem (Foot, Thomson), the violinist (Thomson), Singer i utopijny dystans

Pytanie badawcze w etyce ma być normatywne lub metaetyczne, nie tylko opisowe. Nie: „Jak rozwija się bioetyka w Polsce?”, ale: „Czy zasada autonomii pacjenta w bioetyce Beauchampa i Childressa daje się utrzymać w przypadkach pacjentów niekompetentnych decyzyjnie?”.

Albo: „Czy etyka cnót Alasdaira MacIntyre’a oferuje spójną odpowiedź na zarzut relatywizmu kulturowego?”.

Jedno pytanie główne. Dwie-trzy hipotezy. Tyle wystarczy na 70-90 stron.

Metodologia pracy magisterskiej z etyki

Etyka nie ma metodologii empirycznej, ale ma własne metody pracy. Musisz je nazwać i konsekwentnie stosować.

Analiza pojęciowa
Rozpakowanie pojęcia, co znaczy „autonomia” u Kanta, a co u Mill’a? Co znaczy „dobro” u Arystotelesa, a co u Moore’a? Etyka żyje z precyzji terminologicznej, bo te same słowa znaczą różne rzeczy w różnych tradycjach.

Rekonstrukcja argumentacji
Pokazujesz, jak Kant dochodzi do imperatywu kategorycznego. Jakie ma przesłanki (autonomia rozumu praktycznego, dobra wola), jakie kroki, jaki wniosek. Tak samo dla Bentham’a (kalkulus szczęścia), Mill’a (zasada większego szczęścia), Singera (równe traktowanie interesów).

Eksperymenty myślowe
W etyce eksperymenty myślowe są narzędziem testowania intuicji moralnych. Trolley problem (Philippa Foot 1967, Judith Jarvis Thomson 1976), eksperyment violinist (Thomson 1971 o aborcji), survival lottery (Harris 1975), eksperymenty Petera Singera z dziećmi tonącymi w sadzawce. Cytujesz oryginalne źródła i pokazujesz, jak były modyfikowane w późniejszej debacie.

Metoda refleksyjnej równowagi (Rawls)
Klasyczna metoda w etyce normatywnej: oscylujesz między intuicjami moralnymi w konkretnych przypadkach a zasadami ogólnymi, dostosowując jedne do drugich, aż dojdziesz do równowagi. Rawls opisał to w Teorii sprawiedliwości (1971). Jeśli pracujesz w tej metodzie, opisz ją wprost.

Analiza krytyczna stanowisk
Po rekonstrukcji, krytyka. Pokazujesz, gdzie stanowisko się załamuje. Klasyczne zarzuty: utylitaryzm a sprawiedliwość (Williams), deontologia a konflikty obowiązków (Ross), etyka cnót a wskazówki działania (Schneewind, Solomon).

Analiza przypadków (bioetyka, etyka stosowana)
Jeśli piszesz w bioetyce lub etyce stosowanej, analizujesz konkretne przypadki. Casus Karen Quinlan, Terri Schiavo, dyskusja wokół Charlotte Wijden (Holandia). Podajesz fakty, kontekst prawny, stanowiska etyczne, własną ocenę. Casus muszą być opisane rzetelnie, nie z gazet, ale z bibliografii bioetycznej.

Praca ze źródłami
Kant musi być z oryginału lub solidnego polskiego tłumaczenia (Bornstein, Wartenberg). Etyka nikomachejska Arystotelesa, tłumaczenie Gromskiej (PWN, 2007). Mill, tłumaczenie Hostyńskiej z dodatkiem aparatu krytycznego. Bentham, w angielskim. Singer, w polskich tłumaczeniach (PWN, Aletheia, Wydawnictwo Krytyki Politycznej). Beauchamp i Childress, Principles of Biomedical Ethics (Oxford, kolejne wydania) i polskie tłumaczenia.

Stanowisko własne, kiedy i jak
W etyce normatywnej masz prawo (i obowiązek) zająć stanowisko. Ale wprowadź je metodologicznie: po rekonstrukcji, po krytyce, w wyraźnie wyodrębnionej części. Nie pisz „moim zdaniem”, pisz „po przeprowadzonej analizie należy uznać, że…”.

Cztery zasady Beauchampa i Childressa, co dokładnie znaczą
Jeśli piszesz pracę w nurcie bioetyki zasadowej, musisz precyzyjnie znać cztery zasady. Autonomia (respect for autonomy), szacunek dla zdolności pacjenta do samodzielnej decyzji, z wymogiem świadomej zgody. Dobroczynność (beneficence), obowiązek działania w interesie pacjenta. Nieszkodliwość (non-maleficence), primum non nocere, klasyczna zasada hipokratejska, w bioetyce sformalizowana jako reguła pierwsza. Sprawiedliwość (justice), sprawiedliwa dystrybucja zasobów, dostępu, ryzyka. Cztery zasady są prima facie, równoważne i ważne wszystkie cztery, ale w konkretnym przypadku jedna może ustąpić innej. To jest kluczowa cecha pluralizmu metodologicznego Beauchampa i Childressa, którą krytykował K. Danner Clouser w A Critique of Principlism (1990).

Spór konsekwencjalizm vs deontologia jako warsztat
Klasyczny model pracy porównawczej w etyce to analiza tego samego problemu z perspektywy utylitarystycznej i deontologicznej. Trolley problem (Foot 1967, Thomson 1976) jest tego najlepszą ilustracją: utylitarysta powie, że należy przekierować wagonik (5 uratowanych > 1 zabity), deontolog Kantowski może się zawahać (nie wolno traktować osoby jako środka). Praca o trolley problem wymaga znajomości całej dyskusji: Thomson o „loop track”, Kamm o „doctrine of double effect”, Greene o eksperymentach neuroobrazowania moralnych decyzji.

Struktura i rozdziały

Praca magisterska z etyki ma zazwyczaj 70-100 stron. Standardowa struktura:

1. Wstęp, postawienie problemu etycznego, uzasadnienie wyboru, stan badań, metoda, struktura. 6-10 stron.

2. Rozdział pierwszy, tło historyczne i pojęciowe, kontekst, z którego wyrasta omawiane stanowisko. Jeśli piszesz o bioetyce zasadowej, historia rozwoju bioetyki od raportu Belmonta. Jeśli o etyce cnót, Arystoteles i jego recepcja w XX wieku.

3. Rozdział drugi, rekonstrukcja stanowiska głównego, szczegółowa analiza autora lub stanowiska, które jest centralne dla pracy. Najdłuższy rozdział (20-30 stron). Tu pokazujesz, że rozumiesz etykę, którą analizujesz.

4. Rozdział trzeci, krytyka, dyskusja, alternatywy, zarzuty wobec omawianego stanowiska, dyskusja z literaturą, porównanie z konkurencyjnymi teoriami. Np. utylitaryzm vs deontologia w odniesieniu do problemu kary.

5. Rozdział czwarty (dla prac z etyki stosowanej), analiza przypadku lub aplikacja, pokazujesz, jak teoria działa w konkretnej sytuacji. Casus z bioetyki, dylemat z etyki biznesu, problem z etyki technologii.

6. Zakończenie, Twoje stanowisko po przeprowadzonej analizie. Wnioski normatywne, otwarte pytania, kierunki dalszych badań. 4-6 stron.

7. Bibliografia, minimum 50-80 pozycji. Standardowe czasopisma: Ethics, Journal of Medical Ethics, Philosophical Quarterly, Utilitas, Philosophy & Public Affairs, Diametros, Etyka, Przegląd Filozoficzny.

Najczęstsze błędy

• Etyka jako historia filozofii, student opisuje Kanta, Mill’a i Arystotelesa bez własnej oceny i bez stanowiska. To jest podręcznik, nie magistrka. Etyka wymaga sądu
• Brak struktury argumentacji, student pisze „Kant uważał, że…” i przechodzi do „Mill twierdził, że…” bez pokazania, dlaczego tak twierdzili i jak ich argumentacja działa
• Mylenie poziomów: deskrypcyjnego i normatywnego, student opisuje, jak ludzie się zachowują, i wyciąga z tego wnioski o tym, jak powinni się zachowywać. To jest błąd is-ought (Hume), który komisja od razu zauważy
• Powierzchowna bioetyka, student pisze o „zasadach Beauchampa i Childressa” bez znajomości aktualnego wydania Principles of Biomedical Ethics (8. wydanie 2019), bez krytyki tych zasad (Clouser, Gert), bez dyskusji z casuistry (Jonsen, Toulmin).
• Casus z gazet zamiast z literatury bioetycznej, bioetyka ma swoje klasyczne przypadki (Karen Quinlan 1976, Tony Bland 1993, Terri Schiavo 2005, Vincent Lambert 2019) opracowane w literaturze. Jeśli piszesz o przypadku, sięgnij do tej literatury, nie do gazet
• Brak literatury obcojęzycznej, Singer, Beauchamp, Foot, Thomson, MacIntyre, to są autorzy anglojęzyczni. Bibliografia oparta wyłącznie na polskich tłumaczeniach to luka, którą komisja zauważy
• Konfundowanie utylitaryzmu czynu i reguły, to klasyczne źródło błędów. Mill nie był prostym utylitarystą czynu; różnica między utylitaryzmem czynu (act utilitarianism) a utylitaryzmem reguły (rule utilitarianism) jest fundamentalna i musi być w pracy obecna
• Imperatyw kategoryczny streszczony jako „rób, jakbyś chciał, żeby inni robili”, to jest złota zasada chrześcijaństwa, nie Kant. Kant ma kilka sformułowań imperatywu (uniwersalizacji, człowieczeństwa, autonomii, państwa celów) i student musi je rozróżniać
• Brak własnego stanowiska, student analizuje, krytykuje, porównuje, ale nie mówi, co sam o tym sądzi. Komisja w etyce oczekuje, że pod koniec powiesz, które stanowisko uważasz za lepsze i dlaczego
• Pisanie „publicystyczne” w bioetyce, „warto zaznaczyć”, „w dzisiejszych czasach”, „kwestia ta jest bardzo trudna”, ten styl nie działa. Bioetyka żyje precyzją argumentacji, nie emocjami

FAQ

Podsumowanie

Praca magisterska z etyki musi mieć dwie nogi: rzetelność tekstualną (znasz źródła) i siłę normatywną (masz stanowisko poparte argumentacją). Bez pierwszego jest powierzchowna. Bez drugiego, neutralna do bezbronności.

Etyka to dziedzina, w której precyzja sformułowań decyduje o całej argumentacji. Pojęcie użyte niedbale, cytat źle zinterpretowany, casus opisany na podstawie gazety, i cała praca traci wiarygodność. Dlatego przed oddaniem warto, żeby pracę przeczytał ktoś, kto zna ten warsztat.

Jeśli zbliżasz się do obrony i chcesz mieć pewność, że praca jest gotowa, zapraszam na dobrzenapisane.pl. Koretuję prace etyczne regularnie, sprawdzam terminologię, zapis pojęć obcojęzycznych, spójność argumentacji, sposób cytowania źródeł. Napisz, odpiszę w ciągu 24 godzin.

Dowiedz się więcej

• Arystoteles (2007). Etyka nikomachejska, tłum. D. Gromska. Wydawnictwo Naukowe PWN
• Kant, I. (2009). Uzasadnienie metafizyki moralności, tłum. M. Wartenberg. Wydawnictwo Marek Derewiecki
• Mill, J.S. (2005). Utylitaryzm. O wolności, tłum. M. Ossowska, A. Kurlandzka. PWN
• MacIntyre, A. (1996). Dziedzictwo cnoty. Studium z teorii moralności, tłum. A. Chmielewski. PWN
• Beauchamp, T.L., Childress, J.F. (2019). Principles of Biomedical Ethics, 8th ed. Oxford University Press
• Singer, P. (2003). Etyka praktyczna, tłum. A. Sagan. Książka i Wiedza
• Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu (hasła: Consequentialism, Kantian Ethics, Virtue Ethics, Bioethics)

Inne artykuły na blogu:
– Jak znaleźć literaturę do pracy dyplomowej
– Metodologia pracy magisterskiej, od czego zacząć
– Korekta pracy magisterskiej, co obejmuje i ile kosztuje

Natalia Witek-Dąbrowska

Redaktorka i korektorka z 20-letnim doświadczeniem

Specjalizuję się w korekcie prac naukowych i dyplomowych. Jeśli potrzebujesz pomocy z tekstem, napisz do mnie.