Jak napisać pracę magisterską z filozofii społecznej

Filozofia społeczna to dziwny kierunek. Z jednej strony, czysta filozofia: pojęcia, argumentacja, analiza tekstu. Z drugiej, temat, który dotyka realnego świata: władza, nierówność, instytucje, uznanie, komunikacja. I właśnie ta dwoistość jest największą trudnością w pisaniu magistrki.

Bo praca z filozofii społecznej musi być filozoficznie precyzyjna, i jednocześnie nie może być oderwana od rzeczywistości, którą opisuje. Jeśli napiszesz tylko o Adornie i Horkheimerze, komisja zapyta: a co z tego wynika dla dzisiejszego świata? Jeśli napiszesz tylko o dzisiejszym świecie, komisja zapyta: a gdzie jest analiza pojęciowa, gdzie argumentacja?

Maj to dobry moment na tę rozmowę. Wielu studentów filozofii ma już zarys, ma promotora, ma pierwszy rozdział, i utknęło, bo nie wie, jak połączyć teorię z analizą. Termin obrony za 6-8 tygodni. Ten artykuł pomoże Ci ten węzeł rozwiązać.

Pokażę Ci, jak wybrać temat, który komisja przyjmie, jak skonstruować argumentację, jakich autorów obowiązkowo cytować i na jakie błędy uważać.

Wybór tematu i pytania badawcze

Filozofia społeczna ma kilka wyraźnych nurtów, w których możesz pracować. Trudno napisać dobrą magistrkę „ogólnie”, musisz osadzić się w konkretnej tradycji.

Obszary, które najlepiej sprawdzają się w pracach magisterskich z filozofii społecznej:

• Teoria krytyczna Szkoły Frankfurckiej, Adorno, Horkheimer, Marcuse, Habermas, Honneth; analiza ideologii, kultury masowej, racjonalności instrumentalnej, teorii uznania
• Foucault i władza-wiedza, analiza dyskursu, biopolityka, instytucje dyscyplinarne, podmiotowość, technologie władzy
• Bourdieu i socjologia filozoficzna, kapitał kulturowy, habitus, pole społeczne, przemoc symboliczna
• Filozofia polityki współczesnej, Rawls a Habermas, demokracja deliberatywna, sprawiedliwość, uznanie vs redystrybucja (Fraser-Honneth)
• Komunitarianizm vs liberalizm, MacIntyre, Taylor, Sandel; spór o jednostkę, wspólnotę, dobro
• Analiza ideologii, Žižek, Althusser, Eagleton; ideologia jako struktura, fantazja społeczna, interpelacja

Pytanie badawcze powinno być sformułowane filozoficznie, czyli pojęciowo, nie empirycznie. Nie: „Czy demokracja deliberatywna sprawdza się w Polsce?”, ale: „W jakim sensie koncepcja sfery publicznej u Habermasa zachowuje normatywną siłę krytyczną w warunkach mediów cyfrowych?”.

Albo: „Czy teoria uznania Axela Honnetha pozwala adekwatnie ująć współczesne konflikty tożsamościowe, czy wymaga uzupełnienia o wymiar redystrybucyjny (Fraser)?”.

Jedno pytanie główne. Dwa-trzy podpytania szczegółowe. To wystarczy na 70-90 stron.

Metodologia pracy magisterskiej z filozofii społecznej

Filozofia nie ma metodologii w takim sensie jak nauki empiryczne. Ale to nie znaczy, że nie ma żadnej. Musisz wprost opisać, co robisz pojęciowo i tekstowo.

Analiza pojęciowa
Rekonstrukcja pojęcia u danego autora, jego struktura logiczna, relacje z innymi pojęciami w systemie. Na przykład: analiza pojęcia „uznania” (Anerkennung) u Honnetha wymaga pokazania jego trzech wymiarów (miłość, prawo, solidarność) i ich pochodzenia od Hegla.

Analiza tekstualna
Praca z konkretnymi fragmentami źródeł. Cytujesz, interpretujesz, porównujesz tłumaczenia (gdzie istotne, np. Habermas po polsku w tłumaczeniu Maja Łukasiewicza vs oryginał niemiecki). Wskazujesz miejsca niejasne lub sporne w literaturze interpretacyjnej.

Rekonstrukcja argumentacji
Pokazujesz tok rozumowania autora krok po kroku, przesłanki, kroki dedukcyjne, wniosek. Następnie oceniasz, gdzie argumentacja jest mocna, gdzie ma luki. Standardem jest tu metoda Brandoma czy McDowella, rekonstrukcja stanowiska w najsilniejszej możliwej formie (principle of charity).

Analiza krytyczna
Po rekonstrukcji, krytyka. Pokazujesz, gdzie stanowisko się załamuje, jakie ma napięcia wewnętrzne, jakie zarzuty można mu postawić z innych pozycji teoretycznych. Dla teorii krytycznej kluczowe są zarzuty postmodernistyczne (Lyotard, Foucault) i postkolonialne (Spivak, Mignolo).

Analiza porównawcza
Zestawienie dwóch lub więcej stanowisk wokół tego samego pojęcia lub problemu. Np. spór Habermasa z Foucaultem o racjonalność, spór Fraser-Honneth o uznanie i redystrybucję, spór MacIntyre-Rawls o sprawiedliwość.

Analiza dyskursu (dla prac w nurcie foucaultiańskim)
Jeśli pracujesz w nurcie foucaultiańskim lub krytycznej analizy dyskursu (Fairclough, Wodak), musisz opisać korpus tekstów, kryteria selekcji, metodę kodowania pojęć. To zbliża pracę do nauk społecznych, i komisja będzie tego oczekiwać.

Rozróżnienie: praca historyczno-filozoficzna vs systematyczna
To rozróżnienie musisz mieć jasno na wstępie. Praca historyczno-filozoficzna rekonstruuje stanowisko autora w jego kontekście (np. „Adorno o przemyśle kulturowym, geneza i znaczenie pojęcia”). Praca systematyczna podejmuje problem (np. „Czy autonomia podmiotu jest możliwa w warunkach nowoczesności późnej?”) i wykorzystuje autorów jako narzędzia. Pierwsza wymaga większej znajomości kontekstu historycznego, druga, większej śmiałości argumentacyjnej.

Praca na źródłach oryginalnych
Jeśli pracujesz z Habermasem, Honnethem, Bourdieu czy Foucaultem, promotor zapyta, czy korzystałeś z oryginałów. Niemiecki, francuski, angielski. Jeśli korzystasz wyłącznie z polskich tłumaczeń, uzasadnij to (np. odwołanie do konkretnego wydania jako kanonicznego polskiego źródła) i pokaż, że znasz najważniejsze terminy w oryginale (np. Anerkennung zamiast tylko „uznanie”, Lebenswelt zamiast tylko „świat życia”).

Spór Fraser-Honneth jako warsztat porównawczy
Klasyczny przykład pracy porównawczej w filozofii społecznej to spór Nancy Fraser z Axelem Honnethem o uznanie i redystrybucję (Redistribution or Recognition?, 2003). Fraser argumentuje, że uznanie nie zastępuje redystrybucji ekonomicznej, to dwa wymiary sprawiedliwości, których nie można zredukować jeden do drugiego. Honneth odpowiada, że uznanie jest pojęciem szerszym i obejmuje też wymiar materialny. To jest model pracy magisterskiej: bierzesz dwóch autorów, rekonstruujesz ich stanowiska, pokazujesz, gdzie się różnią, oceniasz, kto ma rację. Komisja widzi wtedy, że umiesz pracować analitycznie z literaturą wtórną.

Analiza ideologii, co to znaczy metodologicznie
Jeśli pracujesz w nurcie analizy ideologii (Althusser, Žižek, Eagleton), musisz wyjaśnić, co rozumiesz przez ideologię. Klasyczne rozróżnienie: ideologia jako „fałszywa świadomość” (Marks tradycyjny) vs ideologia jako struktura strukturyzująca podmiotowość (Althusser, Ideologia i ideologiczne aparaty państwa, 1970) vs ideologia jako fantazja społeczna (Žižek, Wzniosły obiekt ideologii, 1989). Twoja praca musi jednoznacznie zadeklarować, w którym rozumieniu pracujesz.

Struktura i rozdziały

Praca magisterska z filozofii społecznej ma zazwyczaj 70-100 stron. Standardowa struktura:

1. Wstęp, sformułowanie problemu, uzasadnienie wyboru tematu, stan badań (literatura wtórna), cel pracy, hipoteza interpretacyjna, struktura pracy. 6-10 stron.

2. Rozdział pierwszy, kontekst teoretyczny, przedstawienie tła filozoficznego. Jeśli piszesz o Honnethcie, Hegel i tradycja teorii uznania. Jeśli o Foucault, Nietzsche, strukturalizm francuski, Canguilhem. To rozdział, którego nie wolno pominąć, bo bez niego analiza zawisa w próżni.

3. Rozdział drugi, rekonstrukcja stanowiska autora, szczegółowe omówienie poglądów, analiza tekstów, rekonstrukcja argumentacji. Najdłuższy rozdział pracy (20-30 stron). Tu pokazujesz, że rozumiesz autora, którego analizujesz.

4. Rozdział trzeci, analiza krytyczna lub porównawcza, Twoja własna interpretacja, dyskusja z literaturą wtórną, zestawienie z innymi stanowiskami. To rozdział, w którym pokazujesz swoją filozoficzną samodzielność.

5. Rozdział czwarty (opcjonalny), zastosowanie, jeśli pracujesz nad problemem aktualnym (np. media cyfrowe a sfera publiczna, polaryzacja a tożsamość), tu pokazujesz, jak teoria działa w odniesieniu do konkretnego pola empirycznego lub instytucjonalnego.

6. Zakończenie, synteza, wnioski, otwarte pytania. 4-6 stron.

7. Bibliografia, minimum 50-80 pozycji; podział na źródła pierwsze (teksty analizowanych autorów) i opracowania (literatura wtórna). W filozofii społecznej oczekuje się odwołań do: Erkenntnis, Constellations, Philosophy & Social Criticism, Theory, Culture & Society, Praktyka Teoretyczna, Przegląd Filozoficzny.

Najczęstsze błędy

• Praca o autorze bez problemu filozoficznego, „Adorno i kultura masowa” to nie jest temat magistrki, to temat artykułu encyklopedycznego. Musisz mieć problem, na który pracą odpowiadasz
• Powtarzanie literatury wtórnej zamiast analizy źródeł, jeśli cała Twoja praca składa się ze streszczenia tego, co o Habermasie napisał Mendieta, Honneth czy Foster, to jest praca przeglądowa, nie analityczna. Musisz wracać do tekstów źródłowych
• Brak rekonstrukcji argumentacji, student napisze „Habermas twierdzi, że…” i przechodzi dalej. Komisja chce zobaczyć, dlaczego Habermas tak twierdzi, jakie ma przesłanki, jak argumentuje, w odpowiedzi na kogo
• Mylenie poziomów analizy, praca przeskakuje między analizą tekstu, krytyką, własną opinią i przykładami z gazet bez wyraźnego oznaczenia. To źle wpływa na czytelność i komisja to widzi
• Tłumaczenia jako jedyne źródło, w filozofii społecznej terminologia jest decydująca. Jeśli piszesz o Honnethcie i nie wiesz, że Anerkennung tłumaczone jest raz jako „uznanie”, raz jako „rozpoznanie”, a w angielskich opracowaniach recognition, masz problem
• Brak literatury obcojęzycznej, bibliografia oparta wyłącznie na polskich tłumaczeniach to dla komisji sygnał, że student nie dotarł do recepcji międzynarodowej. Minimum 30-40% bibliografii powinno być anglojęzycznej
• Pisanie „publicystyczne”, „w dzisiejszych czasach”, „warto zaznaczyć”, „kluczowe znaczenie ma”, ten styl w filozofii nie działa. Komisja oczekuje precyzji pojęciowej i argumentacyjnej, nie publicystyki
• Mieszanie pozycji teoretycznych bez świadomości, student cytuje Habermasa, Foucaulta i Bourdieu w jednym akapicie jako „różne perspektywy”, nie zauważając, że to są stanowiska wzajemnie niezgodne. To pokazuje brak głębszego rozumienia tych tradycji
• Brak własnej tezy, praca, która tylko opisuje, bez wskazania, co Ty na ten temat sądzisz po przeprowadzonej analizie, to praca słaba. Komisja oczekuje stanowiska
• Niewłaściwy zapis terminów technicznych, Lebenswelt, Anerkennung, habitus, épistémè, to są terminy techniczne, które przy pierwszym użyciu zapisujesz w oryginale (kursywą), z polskim tłumaczeniem w nawiasie. Brak tego to brak warsztatu

FAQ

Podsumowanie

Praca magisterska z filozofii społecznej jest tak dobra, jak dobre są jej dwa wymiary: rzetelność tekstualna (rozumiesz źródła) i siła argumentacyjna (masz coś do powiedzenia). Bez pierwszego, praca jest powierzchowna. Bez drugiego, jałowa.

Filozofia społeczna to dziedzina, w której precyzja pojęciowa decyduje o wszystkim. Pojęcie używane niedbale potrafi zburzyć całą argumentację. Dlatego przed oddaniem warto, żeby pracę przeczytał ktoś, kto zna ten warsztat, sprawdzi spójność terminologiczną, poprawność cytatów, logikę argumentacji.

Jeśli zbliżasz się do obrony i chcesz mieć pewność, że praca jest gotowa, zapraszam na dobrzenapisane.pl. Koretuję prace filozoficzne regularnie, sprawdzam terminologię, zapis pojęć obcojęzycznych, spójność argumentacji, przypisy. Napisz, odpiszę w ciągu 24 godzin.

Dowiedz się więcej

• Habermas, J. (2002). Teoria działania komunikacyjnego, t. 1-2, tłum. A.M. Kaniowski. Wydawnictwo Naukowe PWN
• Honneth, A. (2012). Walka o uznanie. Moralna gramatyka konfliktów społecznych, tłum. J. Duraj. Nomos
• Bourdieu, P. (2005). Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, tłum. P. Bilos. Scholar
• Foucault, M. (2009). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. T. Komendant. Aletheia
• Adorno, T.W., Horkheimer, M. (2010). Dialektyka oświecenia, tłum. M. Łukasiewicz. Wydawnictwo IFiS PAN
• Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu (hasła: Critical Theory, Recognition, Habermas, Foucault)

Inne artykuły na blogu:
– Jak znaleźć literaturę do pracy dyplomowej
– Metodologia pracy magisterskiej, od czego zacząć
– Korekta pracy magisterskiej, co obejmuje i ile kosztuje

Natalia Witek-Dąbrowska

Redaktorka i korektorka z 20-letnim doświadczeniem

Specjalizuję się w korekcie prac naukowych i dyplomowych. Jeśli potrzebujesz pomocy z tekstem, napisz do mnie.