Praca magisterska z historii to jeden z najtrudniejszych tekstów akademickich do korekty, nie dlatego, że jest zła, ale dlatego, że jej aparat naukowy rządzi się zasadami, które różnią się zasadniczo od tego, co obowiązuje w naukach społecznych, psychologii czy zarządzaniu. Styl Chicago, źródła archiwalne, edycje źródeł, łacińskie skróty bibliograficzne, to wszystko tworzy strukturę, w której jeden błąd w przypisie pierwszym rzutem oka sygnalizuje recenzentowi, że autor nie przepracował warsztatu.
Pracuję z pracami historycznymi od ponad dwudziestu lat. Przez ten czas korygowałam prace magisterskie i doktorskie dla studentów wydziałów historycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warszawskiego i kilku uczelni regionalnych. Ten artykuł jest próbą opisania tego, co najczęściej wymaga poprawy, i dlaczego.
Specyfika prac historycznych
Praca z historii to tekst głęboko narracyjny. Dobra praca magisterska z historii nie jest katalogiem faktów, jest interpretacją, argumentem, opowieścią o przeszłości opartą na krytycznej analizie źródeł. Właśnie ta narracyjność sprawia, że styl językowy ma tu szczególne znaczenie: słowo użyte nieostrożnie może zmienić sens historyczny, wprowadzić anachronizm, przypisać sprawczość temu, kto jej nie miał.
Ale to aparat przypisów jest najczęstszym polem błędów. W żadnym innym kierunku studenckim nie ma tak rozbudowanego systemu odsyłaczy, tak wielu rodzajów cytowanych źródeł i tak wielu konwencji, które różnią się w zależności od uczelni, promotora i epoki, którą badamy. Historia starożytna cytuje inaczej niż historia nowożytna, bo korzysta z innego rodzaju źródeł.
Styl cytowania w historii, Chicago 17, PN-ISO 690 i style własne uczelni
W Polsce historyczne środowisko akademickie nie jest w tej kwestii jednolite, co jest pierwszym problemem dla studenta piszącego pracę.
Chicago 17 (Notes and Bibliography) dominuje jako styl najbliższy tradycji historiografii zachodniej i jest wprost wymagany na wielu wydziałach historycznych, zwłaszcza tych z silnymi powiązaniami z tradycją anglosaską. Jego wyróżnikiem jest system przypisów dolnych z pełnym opisem bibliograficznym przy pierwszym cytowaniu i skróconym przy kolejnych, uzupełniony osobną bibliografią na końcu pracy.
PN-ISO 690 to polska norma bibliograficzna stosowana przez część uczelni, zwłaszcza tych, które korzystają z systemu odsyłaczy w tekście (autor, rok) zamiast przypisów dolnych. W historii ta norma pojawia się rzadziej, bo tradycja dyscypliny jest silnie związana z przypisami dolnymi.
Style własne uczelni, UJ, UW, UMCS, UAM, to największa pułapka. Promotor może wymagać konkretnego stylu opartego na wewnętrznym regulaminie wydziału, który zawiera specyficzne zasady np. dla cytowania źródeł archiwalnych lub czasopism specjalistycznych. Zawsze pierwszym krokiem jest pytanie: „Jaki styl przypisów obowiązuje na Pańskim/Pani wydziale?” i uzyskanie tego na piśmie lub wskazania konkretnego wzorca.
Chicago 17 dla historyka, szczegółowe zasady
Pracując z przypisami Chicago 17, trzeba zapamiętać jedną fundamentalną zasadę: zapis w przypisie i zapis w bibliografii to dwa różne formaty dla tego samego źródła. Studenci nagminnie wstawiają do bibliografii ten sam format, co do przypisu, i odwrotnie.
Monografia, zapis w przypisie (pierwsze cytowanie):
Jan Kowalski, Polityka zagraniczna Władysława II Jagiełły w latach 1385-1434 (Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2015), 112.
Ta sama monografia, zapis w bibliografii:
Kowalski, Jan. Polityka zagraniczna Władysława II Jagiełły w latach 1385-1434. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2015.
Różnice: w przypisie, imię przed nazwiskiem, przecinki jako separator, numer strony na końcu; w bibliografii, nazwisko przed imieniem, kropki jako separatory, brak numeru strony.
Artykuł w pracy zbiorowej:
Anna Nowak, „Polityka dynastyczna Piastów śląskich w XIII wieku”, w: Śląsk w średniowieczu. Studia i materiały, red. Marek Wiśniewski (Wrocław: Ossolineum, 2018), 45-67, tu: 52.
Zwróć uwagę: „tu: 52″ wskazuje konkretną stronę cytowaną, gdy podano wcześniej strony całego rozdziału. To elegancki, precyzyjny zapis.
Artykuł w czasopiśmie historycznym:
Piotr Zając, „Kroniki Galla Anonima a tradycja karolińska”, Przegląd Historyczny 112, nr 3 (2021): 445-467, tu: 451.
W polskiej tradycji historycznej najważniejsze czasopisma cytuje się skrótami: PH (Przegląd Historyczny), KH (Kwartalnik Historyczny), Wiek XIX, Studia Źródłoznawcze. Sprawdź, czy Twój promotor preferuje skróty czy pełne nazwy, praktyki są różne.
Źródło archiwalne:
Archiwum Państwowe w Krakowie [APKr], Akta miasta Krakowa, sygn. 29/4/17, k. 34v.
W kolejnym cytowaniu: APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 29/4/17, k. 34v. Nie stosuje się ibidem ani op. cit. dla źródeł archiwalnych, zawsze powtarza się sygnaturę.
Wydawnictwa źródłowe (edycje źródeł):
Monumenta Poloniae Historica, wyd. August Bielowski, t. II (Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1872), 567.
Lub krócej przy kolejnych cytowaniach: MPH, II, 567.
Ibidem, op. cit., tenże/taż, kiedy używać i kiedy nie:
Ibidem (tamże) można stosować wyłącznie wtedy, gdy bezpośrednio poprzedni przypis cytuje to samo dzieło. Jeśli między dwoma odwołaniami do tej samej pracy pojawia się choćby jeden inny przypis, ibidem jest niedopuszczalne.
Op. cit. (dzieło cytowane), ta forma jest coraz rzadziej stosowana we współczesnej historiografii polskiej, bo jest niejednoznaczna, gdy autor ma w pracy więcej niż jedno dzieło. Bezpieczniej użyć skróconego opisu: Kowalski, Polityka zagraniczna, 112.
Tenże/taż (ten sam autor) stosuje się w bibliografii, gdy kolejna pozycja pochodzi od tego samego autora co pozycja bezpośrednio poprzednia: Tenże, Stosunki polsko-krzyżackie w XIV wieku (Warszawa: PWN, 2018).
Wyślij fragment tekstu, bezpłatną wycenę otrzymasz w 24 h. Poprawki bez limitu w cenie usługi.
Terminologia historyczna, błędy językowe najczęstsze
Naukowe pisarstwo historyczne ma własny arsenał słów-pułapek, które wyglądają poprawnie, ale są anachronizmem, kalką lub nadużyciem.
„Co świadczy o tym, że…”, to sformułowanie pojawia się w co trzeciej pracy, którą koreguję. Problem jest podwójny: po pierwsze, słowo „świadczyć” sugeruje, że źródło jest świadkiem w sensie prawnym lub moralnym, co nie jest kategoria historyczna. Po drugie, całe zdanie jest kamuflowanym wnioskiem bez argumentacji. Zamiast „co świadczy o politycznych ambicjach księcia”, „analiza traktatu wskazuje, że książę dążył do samodzielności politycznej już w 1374 roku.”
„Księżna wybrała strategię ugody”, sprawczość przypisywana kobietom w źródłach medievalnych jest problemem interpretacyjnym. Czy wiemy, że to była jej decyzja? Co mówi źródło? Precyzja: „Kronika odnotowuje, że księżna podpisała ugodę w imieniu małoletniego syna”, jeśli to jest to, co naprawdę wynika ze źródła.
„Ówcześni ludzie”, pleonazm. Wystarczy „ludzie epoki” lub „współcześni” (w znaczeniu: współcześni opisywanym zdarzeniom).
„Jak wyżej wspomniano”, w tekście narracyjnym powinno być „jak wskazałam w rozdziale pierwszym” lub po prostu rezygnacja ze zdania, bo dobry tekst nie powiela własnych wniosków bez nowego argumentu.
Źródła internetowe w pracy historycznej
Repozytorium CBHP (Cyfrowa Biblioteka Historyczna Prasy), Polona.pl, Europeana, Wikisource i inne portale cyfrowe są dziś standardem w badaniach historycznych, i należy je cytować poprawnie.
Polona.pl: Kurier Warszawski, nr 14 (16 stycznia 1864): 1, Biblioteka Narodowa, Polona.pl, https://polona.pl/item/… [dostęp: 10 maja 2024].
Repozytorium archiwalne z skanem oryginalnym: Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. AR V 1234, karta 12, skan dostępny w AGAD Cyfrowe, https://agad.gov.pl/… [dostęp: 15 maja 2024].
Podaj zawsze datę dostępu dla źródeł internetowych, strony znikają i zmieniają adresy.
Tłumaczenia cytatów łacińskich i staropolskich
W pracy naukowej cytat łaciński powinien pojawić się w oryginale, a jego tłumaczenie, w przypisie lub w nawiasie bezpośrednio po cytacie, w zależności od konwencji wydziału.
Standardowy format: „Dum spiro, spero” (Dopóki oddycham, mam nadzieję, tłum. własne).
Jeśli korzystasz z istniejącego tłumaczenia, podaj jego autora: „Gesta principum Polonorum, Czyny książąt Polski, tłum. Krzysztof Abgarowicz, red. Tomasz Jasiński” i odnieś się do konkretnego wydania.
Cytaty staropolskie: zachowaj oryginalną pisownię w cytacie bezpośrednim, ale w analizie i parafrazie stosuj współczesne zasady ortograficzne. Nie „modernizuj” oryginalnego cytatu bez zaznaczenia.
Trzy przykłady PRZED i PO z prac historycznych
Przykład 1, zapis źródła archiwalnego:
Przed: „Dokument z archiwum (APKr, s. 34) potwierdza tę interpretację.”
Po: „Dokument potwierdzający tę interpretację zachował się w Archiwum Państwowym w Krakowie: APKr, Acta Consularia Cracoviensia, sygn. 29/4/17, k. 34.”
Przykład 2, terminologia:
Przed: „Kroniki świadczą o tym, że Mieszko I był świadomym politykiem.”
Po: „Analiza kronik Thietmara i Galla Anonima wskazuje, że Mieszko I podejmował decyzje polityczne w sposób przemyślany, chrystianizacja 966 roku wpisuje się w spójną strategię budowania sojuszy z cesarstwem.”
Przykład 3, skrót ibidem użyty błędnie:
Przed (w przypisach):
1. Jan Kowalski, Polityka zagraniczna…, 45.
2. Anna Nowak, Stosunki polsko-litewskie…, 78.
3. Ibidem, 45.
Po: Ibidem w przypisie 3 odnosi się do Nowak, nie Kowalskiego. Poprawnie: Jan Kowalski, Polityka zagraniczna…, 45, lub skrót: Kowalski, Polityka zagraniczna, 45.
Czas i cena korekty pracy historycznej
Korekta pracy magisterskiej z historii jest czasochłonniejsza niż korekta typowej pracy z nauk społecznych, właśnie ze względu na gęstość aparatu przypisów i konieczność weryfikacji ich poprawności formalnej. Standardowa stawka zaczyna się od 6 zł za stronę rozliczeniową (1800 znaków ze spacjami) przy zamawianiu korekty językowej i korekty przypisów łącznie. Termin realizacji dla pracy 80-stronicowej z rozbudowanymi przypisami to zazwyczaj 5-7 dni roboczych.
FAQ
Znasz styl Chicago stosowany na historii UJ?
Tak, i wiem, że Wydział Historyczny UJ ma własne wytyczne, które uzupełniają ogólny Chicago 17, szczególnie w odniesieniu do źródeł archiwalnych i periodyków specjalistycznych. Przed korektą proszę o przesłanie wytycznych wydziałowych, żebym mogła dostosować weryfikację do konkretnych wymagań Twojego promotora.
Czy koregujesz pracę z historii wojskowości lub historii Kościoła?
Tak. Specyfika tematyczna, terminologia wojskowa, nazwy formacji, hierarchia kościelna, formuły kanoniczne, jest elementem, który sprawdzam w kontekście epoki i źródeł cytowanych przez autora. Jeśli praca operuje specjalistyczną terminologią, warto ją zaznaczyć przy zamawianiu korekty.
Jak długo trwa korekta pracy z historii z dużą ilością przypisów?
Praca licząca 80 stron z gęstymi przypisami dolnymi (np. ponad 200 przypisów) to minimum 5-7 dni roboczych przy korekcie pełnej (językowej + formalno-bibliograficznej). Przy korektach ekspresowych realizowanych w 48 lub 72 godziny stawka jest wyższa o 30%.
Pracujesz z pracami zawierającymi cytaty po łacinie lub w językach starożytnych?
Tak, choć zakres korekty cytatów łacińskich obejmuje poprawność formalną cytowania (zapis kursywą, obecność tłumaczenia, podanie źródła), nie translację. Jeśli tłumaczenie jest Twoje własne, upewnij się, że zaznaczyłeś to w przypisie: „tłum. własne.” Jeśli korzystasz z istniejącego tłumaczenia, podaj jego autora i źródło.
Praca historyczna z prawidłowym aparatem przypisów, spójną terminologią i rzetelnym cytowaniem źródeł archiwalnych robi zupełnie inne wrażenie niż ta sama praca z drobnymi, ale rażącymi błędami w bibliografii. Jeśli chcesz mieć pewność, że Twoja praca jest gotowa na obroną, zapraszam do kontaktu lub bezpośrednio na stronę korekty pracy magisterskiej.
