Piszesz trzeci rozdział. Siedzisz przy tym od tygodnia. Tekst jest, zdania idą za zdaniami, akapity się rozrastają. A potem dostajesz pracę po recenzji z notatką: „styl zbyt publicystyczny” albo „brak dyscypliny naukowej w wywodzie”.
Co to znaczy i jak to naprawić?
To pytanie słyszę regularnie, od klientów, którzy do mnie piszą nie tylko po korektę, ale też z pytaniem: „czy to brzmi jak praca naukowa?”. Przez lata pracy z tekstami akademickimi nauczyłam się jednego: styl akademicki to nie jest kwestia dobrego wychowania ani znajomości naukowego żargonu. To konkretny zestaw zasad, które można opisać i których można się nauczyć.
W tym artykule to robię.
Co to jest styl akademicki, cztery filary
Styl akademicki oparty jest na czterech cechach, które odróżniają tekst naukowy od publicystycznego, literackiego lub popularnonaukowego.
1. Obiektywność
Tekst naukowy opisuje rzeczywistość, nie opinie. Unikasz pierwszej osoby („uważam, że”), unikasz emocjonalnych ocen („szokujące wyniki”), unikasz wartościowania bez podstaw („niestety, badanie wykazało”).
Obiektywność nie znaczy, że jesteś pozbawiony perspektywy. Oznacza, że perspektywę uzasadniasz danymi i literaturą, nie odczuciami.
2. Precyzja
Każde słowo ma znaczenie. Pojęcia są zdefiniowane przy pierwszym użyciu. Terminy specjalistyczne są użyte w jednym, konsekwentnym znaczeniu przez całą pracę.
Jeśli piszesz o „grupie badanej” w rozdziale trzecim, nie możesz pisać o „próbie” w rozdziale czwartym mając na myśli to samo. Terminologia w pracy naukowej jest jak kod, musi być spójna.
3. Spójność
Wnioski wynikają z badań. Badania wynikają z metodologii. Metodologia wynikają z problemu badawczego. Część empiryczna nawiązuje do części teoretycznej. Każdy akapit prowadzi do następnego.
Spójność to coś, co słyszę zawsze gdy czytam dobrą pracę, i co czuję brakiem, gdy jej nie ma. Praca niespójna sprawia wrażenie, że pisały ją dwie różne osoby w odstępie miesiąca. Często tak właśnie jest.
4. Dystans
Tekst naukowy jest zdystansowany wobec tematu. Nie oburzasz się. Nie ekscytujesz. Nie deprecjonujesz. Opisujesz, analizujesz, interpretujesz, z pozycji obserwatora, nie uczestnika.
Dystans to też coś innego: dystans wobec źródeł. Cytujesz, parafrazujesz, referencujesz, ale nie przyjmujesz cudzych tez bez krytycznej oceny. „Jak wykazał Smith (2019)…” zakłada, że Smith ma rację. „Zgodnie z tezą Smitha (2019), którą potwierdzają późniejsze badania Kowalskiego (2022)…”, to jest dystans i krytyczne myślenie.
Tryb bezosobowy vs pierwsza osoba, co w Polsce nadal obowiązuje
To jest kwestia, o którą pytają mnie często, szczególnie studenci, którzy czytają anglojęzyczną literaturę naukową, gdzie pierwsza osoba jest coraz bardziej akceptowana.
W polskiej akademii, szczególnie w naukach humanistycznych i społecznych, nadal dominuje tryb bezosobowy. Oznacza to:
- Zamiast „przeprowadziłam badania” → „przeprowadzono badania”
- Zamiast „zdecyduję się na metodę X” → „zdecydowano się na metodę X”
- Zamiast „uważam, że wyniki wskazują” → „wyniki wskazują” lub „należy przyjąć, że wyniki wskazują”
Wyjątki:
– Nauki ścisłe i techniczne, coraz częściej akceptują „my” (my zbadaliśmy), szczególnie w pracach wieloautorskich lub pisanych pod anglojęzyczne konferencje.
– Nauki społeczne w nurcie jakościowym, niektórzy promotorzy akceptują pierwszą osobę jako wyraz pozycjonowania badacza („jako badaczka wchodzę w relację z…”). Ale to nie jest standard, zapytaj swojego promotora.
Moja rada: jeśli nie masz wyraźnej zgody promotora na pierwszą osobę, używaj bezosobowego. Zmiana z pierwszej osoby na bezosobowy to jedna z najczęstszych poprawek, jakie robię w korekcie prac magisterskich.
Typowe zwroty akademickie, słownik praktyczny
Oto wyrażenia, które działają w tekście naukowym. Używaj ich świadomie, nie jako ozdobniki, ale gdy rzeczywiście ich potrzebujesz.
Powołanie się na wyniki:
– „Przeprowadzone badania wykazały, że…”
– „Na podstawie analizy wyników stwierdzono…”
– „Z zebranych danych wynika, że…”
– „Uzyskane rezultaty pozwalają na sformułowanie wniosku, iż…”
Odwołanie do literatury:
– „Jak wykazał [autor] ([rok])…”
– „Zgodnie z ustaleniami [autor] ([rok])…”
– „W świetle dostępnych badań…”
– „Dotychczasowe analizy wskazują, że…”
Wskazanie ograniczeń:
– „Przedstawiona analiza nie wyczerpuje…”
– „Należy podkreślić ograniczenia zastosowanej metody…”
– „Wyniki nie pozwalają na generalizację do całej populacji ze względu na…”
Wnioskowanie:
– „Przytoczone wyniki sugerują…”
– „Na tej podstawie można wnioskować, że…”
– „Zestawienie danych wskazuje na zależność pomiędzy…”
Przeciwstawianie:
– „O ile [teza A] odnosi się do…, o tyle [teza B] dotyczy…”
– „Odmiennie niż zakładała hipoteza, wyniki wskazują na…”
– „Niezgodność z wynikami [autor] ([rok]) może wynikać z…”
Wyślij fragment tekstu, bezpłatną wycenę otrzymasz w 24 h. Poprawki bez limitu w cenie usługi.
Czego unikać, lista konkretnych błędów
Większość błędów stylistycznych w pracach magisterskich to nie błędy gramatyczne. To błędy rejestru. Piszesz poprawnie, ale w złym tonie.
Potoczności i kolokwializmy
Źle: Respondenci w zasadzie zgodzili się z twierdzeniem, że…
Dobrze: Zdecydowana większość respondentów (78%) wyraziła zgodę z twierdzeniem, że…
Źle: Sprawa jest dość skomplikowana.
Dobrze: Zagadnienie to cechuje złożony charakter wynikający z…
Źle: Jak widać na wykresie, coś tu nie gra.
Dobrze: Dane przedstawione na wykresie 3 wskazują na anomalię w rozkładzie zmiennej X.
Skróty myślowe
Skrót myślowy to miejsce, w którym pominąłeś krok rozumowania. Czytelnik nie wie, jak przeszedłeś od A do C, bo pominąłeś B.
Źle: Badani studenci mają problemy z nauką zdalną. Ministerstwo Edukacji powinno zmienić przepisy.
Brakuje: związku przyczynowego, badań wskazujących na związek między problemami a przepisami, konkretnej propozycji zmiany.
Dobrze: Wyniki wskazują, że studenci doświadczają trudności z organizacją nauki w trybie zdalnym (M = 3.2, SD = 0.9). Biorąc pod uwagę skalę zjawiska (62% badanej próby), zasadne wydaje się rozważenie zmian w regulacjach dotyczących organizacji kształcenia na odległość, w szczególności w zakresie [konkretny aspekt].
Emocjonalne oceny bez podstaw
Źle: Wyniki są zatrważające i wskazują na poważny kryzys systemu.
Dobrze: Wyniki wskazują na istotny statystycznie wzrost [zmiennej] o X% w badanym okresie, co, w kontekście badań [autor, rok], sugeruje nasilenie się [zjawiska].
Źle: Szczęśliwie wyniki potwierdziły hipotezę.
Dobrze: Hipoteza została potwierdzona: [opis wyniku i wartości statystyczne].
Pytania retoryczne
W tekście naukowym pytania retoryczne są nie na miejscu. Tekst naukowy stawia pytania badawcze, ale odpowiada na nie. Nie pozostawia pytań jako figury stylistycznej.
Źle: Czy możliwe jest, że społeczeństwo jest gotowe na tak radykalne zmiany?
Dobrze: Gotowość społeczeństwa do przyjęcia proponowanych zmian pozostaje otwartą kwestią badawczą, wymagającą weryfikacji empirycznej.
Jak budować akapit naukowy, teza, rozwinięcie, wniosek
Dobrze skonstruowany akapit naukowy ma trójczłonową strukturę. Nie jest to sztywna reguła, jest to wzorzec, który działa.
Zdanie tematyczne (teza): Mówi, o czym jest akapit. Powinno stać na początku.
Rozwinięcie: Uzasadnia tezę. Mogą to być: dane z badań, cytaty, parafrazowane tezy z literatury, przykłady empiryczne.
Wniosek / przejście: Zamyka myśl i przygotowuje do następnego akapitu.
Przykład w praktyce
Akapit słaby (bez struktury):
Praca zdalna stała się powszechna po 2020 roku. Wiele firm przeszło na model hybrydowy. Pracownicy mają teraz więcej czasu dla rodziny. Ale czasem jest trudno się skupić w domu. Różne osoby reagują na to inaczej.
Ten akapit ma pięć zdań i zero spójności. Każde zdanie idzie w innym kierunku.
Akapit dobry (z strukturą):
Upowszechnienie pracy zdalnej po 2020 roku wpłynęło na zmiany wzorców równowagi praca-rodzina. Badania Kowalskiej i Nowaka (2022), przeprowadzone na próbie 412 pracowników polskich firm z sektora IT, wykazały istotny statystycznie wzrost deklarowanej satysfakcji z czasu spędzonego z dziećmi (p < 0.05), przy jednoczesnym pogłębieniu trudności z koncentracją w warunkach domowych (M = 4.1, SD = 1.2 vs M = 3.0, SD = 0.8 przed pandemią). Wyniki te sugerują niejednoznaczność skutków pracy zdalnej dla dobrostanu pracowników, co wymaga uwzględnienia w dalszej analizie.
Ten akapit ma: tezę, odniesienie do literatury z danymi, wniosek. Jedenaście wierszy. Wszystkie prowadzą do jednego miejsca.
Pięć przykładów PRZED i PO, jak poprawia korektor styl
Przykład 1, Wstęp rozdziału
Przed (publicystyczny):
Zagadnienie przemocy rówieśniczej jest niezwykle ważne i dotyka wielu dzieci w Polsce. Coraz więcej uczniów doświadcza bullyingu, co jest naprawdę poważnym problemem. Warto się temu przyjrzeć.
Po (akademicki):
Przemoc rówieśnicza (bullying) stanowi jeden z istotnych problemów systemu edukacji w Polsce. Zgodnie z danymi Instytutu Badań Edukacyjnych (2023), 34% uczniów szkół podstawowych deklaruje doświadczenie jednej z form przemocy rówieśniczej w trakcie roku szkolnego. Zjawisko to wymaga systematycznej analizy zarówno w kontekście jego uwarunkowań, jak i skuteczności istniejących programów prewencyjnych.
Przykład 2, Opis metody
Przed (nieformalny):
Do badania wybrałam 50 osób, bo tyle udało mi się zebrać. Wypełniły kwestionariusz, który znalazłam w artykule.
Po (akademicki):
Próbę badawczą stanowiło 50 studentów Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego (n = 50; 68% kobiety; wiek M = 23,4, SD = 2,1). Dobór próby miał charakter celowy, kryterium włączenia było ukończenie co najmniej trzeciego roku studiów. Narzędziem pomiarowym był Kwestionariusz Radzenia Sobie ze Stresem (COPE) w polskiej adaptacji Juczyńskiego i Ogińskiej-Bulik (2009).
Przykład 3, Interpretacja wyników
Przed (emocjonalny):
Wyniki są zaskakujące! Okazało się, że kobiety radzą sobie zdecydowanie lepiej niż mężczyźni. To pokazuje, że kobiety są silniejsze psychicznie.
Po (akademicki):
Analiza wykazała statystycznie istotne różnice między kobietami a mężczyznami w zakresie stosowania strategii poszukiwania wsparcia społecznego (t(48) = 2.34, p = 0.023). Kobiety częściej stosowały tę strategię (M = 3.8, SD = 0.6) niż mężczyźni (M = 3.1, SD = 0.9). Wynik ten jest zgodny z ustaleniami Folkman i Lazarusa (1988), którzy wskazywali na różnice płciowe w preferencjach strategii radzenia sobie. Nie uprawnia on jednak do wniosku o ogólnej wyższości radzenia sobie kobiet, gdyż wyniki badań w zakresie pozostałych strategii COPE nie wskazują na istotne różnice.
Przykład 4, Wniosek końcowy
Przed (powierzchowny):
Podsumowując, badanie wykazało, że jest wiele ciekawych rzeczy do zbadania w tej dziedzinie. Mam nadzieję, że moja praca przyczyni się do lepszego rozumienia tematu.
Po (akademicki):
Przeprowadzone badania pozwalają na sformułowanie trzech wniosków końcowych. Po pierwsze, wykazano istotny statystycznie związek między [zmienną A] a [zmienną B] w badanej grupie (r = 0.41, p < 0.01). Po drugie, zidentyfikowano trzy mediatory tej zależności: [X], [Y], [Z]. Po trzecie, wyniki badań uzupełniają dotychczasowy dorobek dotyczący [tematu] w kontekście polskim, stanowiąc punkt wyjścia do dalszych analiz obejmujących większe próby i bardziej zróżnicowane populacje.
Przykład 5, Cytowanie i parafrazowanie literatury
Przed (cytat bez kontekstu):
„Style przywiązania ukształtowane w dzieciństwie wpływają na relacje romantyczne w dorosłości” (Bowlby, 1980).
Po (cytowanie z integracją w tekst):
Zgodnie z teorią przywiązania zaproponowaną przez Bowlby’ego (1980), wzorce relacyjne ukształtowane w pierwszych latach życia stanowią „wewnętrzne modele operacyjne”, które determinują oczekiwania jednostki w późniejszych związkach romantycznych. Koncepcja ta zyskała szerokie potwierdzenie empiryczne, metaanaliza Feeneya i Nollera (1990), obejmująca 23 badania, wykazała istotny związek między stylem przywiązania a jakością relacji partnerskiej (d = 0.58).
Styl akademicki PL vs EN, co ważne dla abstraktu
Jeśli piszesz abstrakt po angielsku (a większość uczelni tego wymaga), wiedz, że angielski styl akademicki różni się od polskiego w kilku istotnych punktach:
Pierwsza osoba. W angielskim abstrakcie „we examined” lub „this study examines” jest normą. „It was examined” brzmi archaicznie.
Aktywny tryb zdania. „The study found that X” zamiast „It was found that X”. Angielski akademicki preferuje aktywny tryb bardziej niż polski.
Długość zdania. Angielski tekst naukowy ma krótsze zdania niż polski. Polskie zdania złożone z wieloma podrzędnymi są normą w polskim stylu akademickim. W angielskim, nie.
Specyficzne spójniki. „However”, „Moreover”, „Furthermore”, mają konkretne zastosowania i nie są wymienne. „However” = kontrast. „Moreover” = dodanie argumentu wzmacniającego. „Furthermore” = dodanie kolejnego argumentu.
Jeśli piszesz abstract po angielsku, poproś kogoś z dobrą znajomością angielskiego akademickiego o przeczytanie. Albo napisz do mnie, sprawdzam abstrakty jako część korekty pracy.
Jak korektor ocenia styl w pracy magisterskiej
Korektor językowy patrzy na trzy poziomy:
Poziom zdania: poprawność gramatyczna, interpunkcja, ortografia, zapis liczb i skrótów. To jest podstawa, i błędy na tym poziomie są najłatwiejsze do wychwycenia.
Poziom akapitu: spójność, logika wywodu, budowa zdania tematycznego, przejścia między myślami. Widzę tu najczęstsze problemy, akapity bez zdania tematycznego, akapity będące wyliczankami bez wniosku, akapity, które kończą się w połowie myśli.
Poziom stylu: rejestr językowy, czy tekst brzmi akademicko, czy publicystycznie, czy potocznie. Sprawdzam też konsekwencję terminologiczną, czy te same pojęcia są używane w ten sam sposób przez całą pracę.
Czego korektor językowy nie robi: nie sprawdza merytorycznej poprawności tez. To należy do kompetencji promotora. Jeśli twierdzisz, że „badanie wykazało X”, a wynik w tabeli 3 pokazuje Y, to jest błąd merytoryczny, nie językowy. Zaznaczam go komentarzem, ale decyzja należy do Ciebie i promotora.
Więcej o tym, co obejmuje korekta i jak wygląda cały proces, przeczytasz na stronie korekty pracy magisterskiej. O tym, jak prawidłowo cytować i budować bibliografię, w artykule o jak pisać pracę magisterską.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się styl akademicki od naukowego?
W praktyce traktuje się je wymiennie. „Styl akademicki” odnosi się do tekstów pisanych w ramach instytucji akademickich (prace dyplomowe, artykuły w czasopismach), „styl naukowy” bywa używany szerzej, obejmuje też popularyzację nauki. Dla celów pisania pracy magisterskiej różnica jest nieistotna: zasady są te same.
Czy mogę używać pierwszej osoby w pracy magisterskiej?
W polskim stylu akademickim, zazwyczaj nie. Standard to tryb bezosobowy („przeprowadzono badania”, „zaobserwowano”). Wyjątkiem są prace jakościowe w niektórych dyscyplinach (antropologia, socjologia jakościowa), gdzie autoetnografia lub pozycjonowanie badacza wymaga pierwszej osoby. Zapytaj promotora, czy na Twoim wydziale jest to akceptowane.
Jak długi powinien być akapit w pracy naukowej?
Optymalny akapit akademicki liczy 5-12 zdań. Krótszy (1-2 zdania) wygląda jak urwany fragment myśli. Dłuższy (20+ zdań) traci spójność, czytelnik gubi główną tezę. Jeśli akapit przekracza pół strony, sprawdź, czy nie ma dwóch tematów, które powinny być oddzielone.
Co oznacza „styl publicystyczny” w recenzji pracy?
Recenzent pisze „styl publicystyczny”, gdy tekst ma cechy dziennikarskie: emocjonalne oceny, brak cytowań do każdej tezy, pytania retoryczne, wyrażenia wartościujące („niestety”, „szczęśliwie”, „zatrważający”), przesadna dramatyzacja wyników. Poprawka: zamień oceny na dane, zdania emocjonalne, na zdania opisujące fakty.
Czy korektor poprawi styl akademicki czy tylko błędy językowe?
Dobry korektor akademicki robi obie rzeczy. Oprócz korekty gramatycznej zaznacza miejsca z publicystycznym rejestrem, niespójną terminologią, brakującymi zdaniami tematycznymi. Wyłącznie „korekta ortograficzna” to inna, tańsza usługa. Upewnij się, czego oczekujesz, zanim zamówisz korektę.
Jak poprawić styl akademicki w tekście, który już napisałem?
Trzy kroki. Pierwszy: przeczytaj tekst na głos, usłyszysz, gdzie zdanie brzmi jak gazeta, a nie jak praca naukowa. Drugi: sprawdź każde zdanie, które zaczyna się od „niestety”, „szczęśliwie”, „ciekawe”, „ważne”, zmień na zdanie z danymi lub odwołaniem do literatury. Trzeci: upewnij się, że każdy akapit zaczyna się od zdania tematycznego, a kończy wnioskiem.
Przeczytaj też
- Korekta pracy magisterskiej, co obejmuje i ile kosztuje
- Jak pisać pracę magisterską, od tematu do obrony
- Metodologia pracy magisterskiej, przewodnik
Literatura
American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.).
Becker, H. S. (2007). Warsztat pisarski badacza. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Eco, U. (2007). Jak napisać pracę dyplomową. Poradnik dla humanistów. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Szczepaniak, J. (2019). Przygotowanie redakcyjne pracy dyplomowej. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej.
Wojtak, M. (2004). Gatunki prasowe. Wydawnictwo UMCS. [Tu jako punkt odniesienia dla stylu publicystycznego w kontraście do akademickiego.]
Zenderowski, R. (2009). Technika pisania prac magisterskich i licencjackich. CeDeWu.
