Cytowanie to jedna z tych umiejętności, których nikt formalnie nie uczy, studenci po prostu dostają wymagania formalne i mają sobie poradzić. Efekt jest przewidywalny: w pracach magisterskich roi się od błędów cytowania, które nie wynikają z niedbałości, ale z braku rzetelnej instrukcji. W tym artykule zebrałam wszystko, co musisz wiedzieć, od zasad cytatu bezpośredniego przez parafrazy po cytowanie stron WWW i przepisów prawa.
Trzy sposoby włączenia cudzej myśli do pracy
Zanim wejdziemy w szczegóły, wyjaśnijmy fundamentalne rozróżnienie. Cudzą myśl można do pracy włączyć na trzy sposoby, i każdy z nich służy czemuś innemu.
Cytat bezpośredni, przepisujesz dosłownie, słowo w słowo, z podaniem strony. Stosujesz go, gdy oryginalny zapis jest ważny, definicja, sformułowanie autora, kluczowy argument, z którym będziesz polemizować.
Parafraza, przeredagujesz cudzą myśl własnymi słowami, ale źródło nadal podajesz. Stosujesz ją, gdy chcesz przekazać treść, a nie dosłowne brzmienie. To najczęstszy sposób odwoływania się do literatury w pracach humanistycznych i społecznych.
Streszczenie, opisujesz główną myśl lub argument z całego rozdziału, artykułu lub książki w jednym lub kilku zdaniach. Nie wchodzisz w szczegóły, dajesz ogólny obraz.
Jedno piszę expressis verbis: każdy z tych sposobów wymaga podania źródła. Parafraza bez źródła to plagiat, nawet jeśli przepisałaś własnymi słowami.
Cytat bezpośredni, zasady krok po kroku
Cytaty do 40 słów (inline)
Krótkie cytaty (do 40 słów w APA 7) wstawiamy w tekst, ujmując je w cudzysłów. W polskim piśmiennictwie używamy cudzysłów drukarskich: „tak”, nie „tak” i nie «tak».
Format w APA 7: „treść cytatu" (Autor, rok, s. numer strony).
Przykład: „Podmiotowość ucznia jest fundamentem nowoczesnej pedagogiki” (Nowak, 2019, s. 47).
Jeśli nazwisko autora pojawia się już w tekście przed cytatem, nie powtarzamy go w nawiasie: Jak pisze Nowak (2019), „podmiotowość ucznia jest fundamentem nowoczesnej pedagogiki” (s. 47).
Cytaty powyżej 40 słów (blok)
Długi cytat wyodrębniamy jako osobny akapit wcięty z obu stron (zazwyczaj ok. 1,25 cm), pisany bez cudzysłowu, z mniejszym interlinią lub tym samym. Źródło podajemy po ostatnim zdaniu, przed kropką kończącą blok lub po niej, według wymagań uczelni.
Ważna zasada: cytaty dłuższe niż pół strony budzą wątpliwości promotora. Jeśli cały akapit to cytat, zastanów się, czy nie lepiej go sparafrazować.
Wielokropek i wstawka w cytacie
Jeśli pomijasz fragment cytatu, zaznaczasz to wielokropkiem w nawiasie kwadratowym: [...]. Jeśli dodajesz własne słowo dla jasności (np. formę gramatyczną lub wyjaśnienie), ujmujesz je w nawias kwadratowy: [fizjoterapeuci].
Przykład: „Rehabilitacja [fizjoterapeutyczna] powinna rozpoczynać się […] nie później niż w 48. godzinie po incydencie” (Kowalski, 2021, s. 112).
Czego nie wolno: zmieniać pisowni lub interpunkcji wewnątrz cudzysłowu, skracać cytatu bez zaznaczenia, łączyć fragmentów z różnych stron w jeden cudzysłów.
Parafraza, jak robić to poprawnie
Parafraza jest najczęstszym sposobem cytowania i najczęściej bywa błędna. Typowy błąd: student zmienia jedno lub dwa słowa i uznaje, że to wystarczy. Nie wystarczy.
Poprawna parafraza wymaga dwóch rzeczy: zmiany struktury zdania i zmiany słownictwa. I tak, nadal podajesz źródło na końcu.
PRZED (parafraza zbyt bliska oryginałowi):
Oryginał: „Podmiotowość ucznia przejawia się w jego zdolności do formułowania własnych celów edukacyjnych.”
Błędna parafraza: „Podmiotowość ucznia wyraża się w jego zdolności do stawiania własnych celów edukacyjnych” (Nowak, 2019).
PO (poprawna parafraza):
„Uczniowie wykazują podmiotowość wówczas, gdy potrafią samodzielnie określać, czego chcą się nauczyć, to jeden z wyznaczników nowoczesnego modelu edukacji (Nowak, 2019).”
Zmieniona struktura, zmienione słownictwo, ta sama myśl, to samo źródło. Numer strony przy parafraze jest opcjonalny w APA 7 (ale zalecany w przypadku długich prac, gdy chcesz wskazać konkretny fragment).
Wyślij fragment tekstu, bezpłatną wycenę otrzymasz w 24 h. Poprawki bez limitu w cenie usługi.
Streszczenie, kiedy cytować całą myśl w jednym zdaniu
Streszczenie dotyczy sytuacji, gdy opisujesz ogólną tezę artykułu lub rozdziału bez wchodzenia w szczegóły. Nie podajesz strony, tylko autora i rok.
Przykład: Nowicka (2022) analizuje wpływ cyfryzacji na motywację uczniów w szkołach podstawowych, wskazując na ambiwalentny charakter technologii w procesie edukacji.
Streszczenie dobrze sprawdza się w przeglądzie literatury, gdy chcesz pokazać, że dana pozycja istnieje i wiesz, czego dotyczy, bez szczegółowego przytaczania.
Porównanie techniki cytowania w trzech stylach
Dla tego samego zdania z tej samej książki cytowanie wygląda inaczej w zależności od wymaganego stylu:
Źródło: Jan Kowalski, Metodologia badań pedagogicznych, Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2020, s. 45.
| Styl | Zapis w tekście | Zapis w bibliografii |
|---|---|---|
| APA 7 | (Kowalski, 2020, s. 45) | Kowalski, J. (2020). Metodologia badań pedagogicznych. Wydawnictwo Naukowe. |
| Chicago 17 (notes) | ¹ Kowalski, Metodologia badań, 45. | Kowalski, Jan. Metodologia badań pedagogicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe, 2020. |
| Harvard | Kowalski (2020: 45) | Kowalski, J. 2020. Metodologia badań pedagogicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe. |
Kluczowe różnice: APA używa przecinka między autorem a rokiem i skrótu „s.” przed numerem strony. Harvard stosuje dwukropek zamiast przecinka i nie używa „s.” Chicago (notes) odwołuje się do przypisu dolnego, a nie nawiasu w tekście.
Cytowanie wtórne, kiedy i jak
Cytowanie wtórne (cytat z cytatu, „za:”) to sytuacja, gdy przytaczasz autora, którego nie czytałaś bezpośrednio, tylko za pośrednictwem innego autora.
Przykład: Chcesz zacytować Smitha, ale znasz jego pogląd tylko z książki Kowalskiego.
Format w APA 7: (Smith, 1985, za: Kowalski, 2020, s. 34)
W tekście: Smith (1985, za: Kowalski, 2020, s. 34) twierdził, że…
W bibliografii umieszczasz tylko Kowalskiego, nie Smitha, którego nie czytałaś.
Cytowanie wtórne jest dopuszczalne, ale komisja je widzi i ocenia. Zbyt wiele „za:” w pracy sugeruje, że student nie sięgał do pierwotnych źródeł. Na poziomie magisterskim staraj się ograniczać cytowania wtórne do przypadków, gdy oryginał jest naprawdę niedostępny.
Cytowanie stron WWW, artykułów online i raportów
Źródła internetowe wymagają daty dostępu, bo strony znikają, zmieniają treść lub są przenoszone. Bez daty dostępu cytat nie jest weryfikowalny.
Format w APA 7 dla strony internetowej:
Autor, A. A. (rok). Tytuł artykułu. Nazwa strony. https://adres.pl/artykul [dostęp: 15.03.2024]
Jeśli strona nie ma autora osobowego, jako autor pojawia się nazwa organizacji:
Ministerstwo Edukacji Narodowej. (2023). *Podstawa programowa kształcenia ogólnego*. https://www.gov.pl/podstawa-programowa [dostęp: 10.01.2024]
Błąd, który widzę nagminnie: w bibliografii jest sam link bez żadnych dodatkowych danych, bez autora, tytułu, daty. To zapis bezużyteczny, bo link przestanie działać, a czytelnik nie będzie miał jak zidentyfikować źródła.
Cytowanie ilustracji, tabel i wykresów
Jeśli rysunek, tabela lub wykres pochodzi z innego źródła, pod nim lub nad nim (wedle konwencji uczelni) podajesz:
Źródło: Kowalski (2020, s. 34).
Jeśli tabela jest opracowana na podstawie kilku źródeł:
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Kowalski (2020, s. 34); Nowak (2019, s. 12).
Jeśli zmodyfikowałaś istniejący rysunek:
Źródło: zaadaptowane z: Kowalski (2020, s. 34).
Błąd: „Źródło: Internet” lub „Źródło: własne” dla materiału, który pochodzi z cudzej publikacji.
Cytowanie przepisów prawa
Cytowanie aktów prawnych rządzi się odrębnymi zasadami, nie ma tu „autora osobowego” ani roku w sensie APA.
Format standardowy (stosowany w Polsce niezależnie od stylu):
Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. 2022 poz. 2230 t.j.).
W tekście: w APA 7 odwołanie do ustawy podajemy w nawiasie bez roku osobowego: (Ustawa o systemie oświaty, 1991/2022). W Chicago, jako przypis dolny z pełną formą.
W bibliografii/piśmiennictwie ustawa pojawia się w osobnej sekcji „Akty prawne” lub w głównej liście, wedle wytycznych uczelni.
Samocytowanie, kiedy i jak
Samocytowanie (powoływanie się na własną wcześniejszą pracę) jest dopuszczalne, ale rzadko stosowane na poziomie magisterskim. Jeśli Twoja praca licencjacka była wstępem do magisterskiej, możesz się na nią powołać:
(Witek, 2023), zapis jak dla każdego innego autora. W bibliografii: pełny opis pracy licencjackiej z informacją o uczelni i rodzaju pracy.
Uwaga: nadmierne samocytowanie wzbudza wątpliwości promotora, szczególnie jeśli sugeruje autoplagiat.
Pięć przykładów PRZED/PO z typowymi błędami cytowania
Przykład 1, brak strony przy cytacie bezpośrednim
PRZED: „Podmiotowość to zdolność do samostanowienia” (Nowak, 2019).
PO: „Podmiotowość to zdolność do samostanowienia” (Nowak, 2019, s. 23).
Przykład 2, parafraza bez źródła
PRZED: Podmiotowość ucznia wyraża się w samodzielnym formułowaniu celów edukacyjnych.
PO: Podmiotowość ucznia wyraża się w samodzielnym formułowaniu celów edukacyjnych (Nowak, 2019).
Przykład 3, błędny cudzysłów
PRZED: „Rehabilitacja powinna być procesem ciągłym” (Kowalski, 2021, s. 112).
PO: „Rehabilitacja powinna być procesem ciągłym” (Kowalski, 2021, s. 112).
Przykład 4, cytowanie WWW bez daty dostępu i bez tytułu
PRZED: Dane statystyczne dostępne na: https://stat.gov.pl/dane/.
PO: Główny Urząd Statystyczny. (2023). Rocznik statystyczny edukacji 2023. https://stat.gov.pl/rocznik-edukacji [dostęp: 15.03.2024].
Przykład 5, cytowanie wtórne bez oznaczenia
PRZED: Piaget (1952) wyróżnił cztery stadia rozwoju poznawczego.
PO: Piaget (1952, za: Brzezińska, 2020, s. 67) wyróżnił cztery stadia rozwoju poznawczego., jeśli nie sięgałaś do oryginału Piageta, tylko do opracowania Brzezińskiej.
FAQ
Czy na każde zdanie w pracy musi być cytat lub źródło?
Nie, własne przemyślenia, wnioski wyprowadzone z analizy i zdania łączące wątki nie wymagają źródła. Źródło jest wymagane wtedy, gdy przytaczasz cudzą myśl, wynik badania lub definicję. Typowy błąd odwrotny: brak źródła przy informacjach, które go wymagają, np. dane statystyczne podane bez odwołania do GUS lub innej instytucji.
Czy parafraza musi zawierać numer strony?
W APA 7 numer strony przy parafrazie jest zalecany, ale nie obowiązkowy. Przy długich monografiach jest bardzo pomocny, czytelnik wie, skąd dokładnie pochodzi myśl. Sprawdź wytyczne swojego promotora; niektórzy wymagają strony zawsze.
Co zrobić, gdy w cytowanym tekście jest błąd ortograficzny?
Przepisujesz dosłownie, bo to cytat, ale zaznaczasz błąd dopiskiem [sic] w nawiasie kwadratowym tuż po błędnym słowie. To informacja dla czytelnika, że błąd jest w oryginale, nie u Ciebie.
Jak cytować tę samą pracę kilka razy pod rząd?
W APA 7 za każdym razem podajesz pełny zapis: (Kowalski, 2020, s. 45), (Kowalski, 2020, s. 67). Nie stosujemy skrótu „tamże” ani ibidem w APA, to charakterystyczne dla Chicago w wersji notes.
Jeśli chcesz, żebym sprawdziła, czy cytowania w Twojej pracy są zapisane zgodnie z wymaganym stylem, napisz. Często wystarczy przejrzeć rozdział metodologiczny i bibliografię, żeby wychwycić systematyczne błędy, zanim trafi do promotora.
Korekta pracy magisterskiej, szczegóły i wycena →
Jak poprawnie sporządzić bibliografię →
