Praca magisterska z historii albo archiwistyki to projekt, który różni się od większości innych kierunków humanistycznych jedną rzeczą: bez archiwów nie ma pracy. Możesz przeczytać sto opracowań, ale jeśli nie dotkniesz źródła pierwotnego, promotor prawdopodobnie się nie zgodzi – i słusznie. To kierunek, gdzie metodologia badawcza nie jest formalnością do odhaczenia w trzecim rozdziale, tylko szkieletem całego tekstu.
Piszę to z perspektywy kogoś, kto widział dziesiątki prac z tych kierunków: te słabsze zazwyczaj mają jeden wspólny problem. Autor zaczął od biblioteki zamiast od archiwum. Dobra praca historyczna zaczyna się od pytania, które można sprawdzić w źródłach, a nie od cytowania innych badaczy.
Ten przewodnik przeprowadzi cię przez cały proces: od wyboru tematu, przez metodologię, kwerendę archiwalną, aż po egzamin. Konkretnie, bez owijania w bawełnę.
Specyfika pracy magisterskiej z historii i archiwistyki
Historia i archiwistyka to dwa blisko spokrewnione kierunki, ale stawiają przed dyplomantem trochę inne wymagania.
W historii centrum jest interpretacja przeszłości na podstawie źródeł. Twoja praca musi zawierać oryginalny wkład badawczy – nie powtórzenie tego, co napisał Ihnatowicz albo Wierzbicki, tylko nowe spojrzenie, nowe źródła albo nową perspektę na znany już problem. Promotorzy oczekują, że zbadasz materiały, do których nikt wcześniej nie sięgał albo przynajmniej że zestawisz je w niestandardowy sposób.
W archiwistyce sprawa jest bardziej złożona. Część prac ma charakter historyczny (historia konkretnego archiwum, dzieje zespołu archiwalnego, losy dokumentacji), ale część dotyczy zarządzania dokumentacją, standaryzacji, systemów informatycznych czy digitalizacji. Te ostatnie mają inną strukturę i inne wymagania metodologiczne. Zanim zaczniesz pisać, ustal z promotorem, w którą stronę idziesz.
Wspólny mianownik obu kierunków: praca ze źródłami pierwotnymi, krytyka tych źródeł i rzetelna dokumentacja warsztatowa. Bez tego nie ma rozmowy o ocenie powyżej dostatecznej.
Wybór tematu i pytanie badawcze
Dobry temat ma trzy cechy: jest wykonalny (masz dostęp do źródeł), jest wystarczająco wąski (da się go ogarnąć w dwóch latach), i prowadzi do konkretnego pytania badawczego.
Najczęstszy błąd przy wyborze tematu to zbyt szeroki zakres. „Polska polityka zagraniczna w XX wieku” to monografia, nie magisterka. „Stosunki polsko-niemieckie w korespondencji dyplomatycznej MSZ w latach 1935-1938 na podstawie zasobu AAN” – to temat na pracę magisterską.
Pytanie badawcze różni się od tematu. Temat to obszar badań. Pytanie to konkretna wątpliwość, którą chcesz rozstrzygnąć. Np.: „W jaki sposób lokalne władze samorządowe Łodzi dokumentowały działalność przemysłu tekstylnego w latach 1870-1914 i jak ta dokumentacja przetrwała do naszych czasów?” – tu masz i historię, i archiwistykę w jednym pytaniu.
Historia polityczna, społeczna, gospodarcza, kulturowa
Każda z tych subdyscyplin ma własne tradycje metodologiczne i własne zasoby źródłowe.
Historia polityczna to dyplomacja, instytucje władzy, decyzje państwowe. Zasoby: Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie, zasoby MSZ, zasoby kancelarii rządowych. Dobra historia polityczna rzadko opiera się tylko na dokumentach oficjalnych – szukasz też prywatnej korespondencji, pamiętników, akt osobowych.
Historia społeczna pyta o grupy, klasy, codzienność, marginesy. Zasoby: akta metrykalne, spisy ludności, akta sądowe, prasa lokalna. Bardzo ciekawy teren dla prosopografii – budowania zbiorowych biografii na podstawie seryjnych źródeł.
Historia gospodarcza wymaga czasem umiejętności pracy z liczboną dokumentacją: bilansami, sprawozdaniami, aktami hipotecznymi, rejestrowymi. Archiwa gospodarcze (np. akta fabryk, towarzystw akcyjnych) są często słabiej opisane i wymagają większego wysiłku w trakcie kwerendy.
Historia kulturowa i historia idei to z kolei obszar, gdzie masz szerszy margines na interpretację, ale źródła muszą być równie solidne.
Archiwistyka: zarządzanie dokumentacją, archiwa cyfrowe, EIM
Jeśli piszesz z archiwistyki w specjalności zarządzanie dokumentacją albo archiwistyka cyfrowa, twoja praca może mieć charakter bardziej projektowy lub analityczny niż czysto historyczny.
Popularne tematy: wdrożenie systemu EIM (Enterprise Information Management) w konkretnej instytucji, analiza procedur brakowania dokumentacji w wybranym urzędzie, porównanie metadanych w różnych systemach zarządzania archiwami, digitalizacja zbiorów muzealnych a standardy archiwalne.
Tutaj twoje źródła to często akta urzędowe, regulaminy, instrukcje kancelaryjne, wywiady z archiwistami (oral history w ujęciu pragmatycznym), raporty techniczne. Metodologia jest bliższa naukom o informacji niż klasycznej historiografii.
Metodologia historyczna
Metodologia to nie „rozdział do napisania”. To zestaw narzędzi, którymi posługujesz się przez cały czas pracy. Opisujesz ją w rozdziale metodologicznym, ale stosować zaczynasz od pierwszego dnia w archiwum.
Heurystyka: poszukiwanie i dobór źródeł
Heurystyka to pierwsza faza badań historycznych – systematyczne poszukiwanie i gromadzenie źródeł. Zanim zaczniesz pisać, musisz wiedzieć, co w ogóle istnieje.
Zacznij od przewodników po zasobach archiwalnych. AGAD (Archiwum Główne Akt Dawnych) ma dostępny online inwentarz, podobnie archiwa państwowe (ap.gov.pl). Przejrzyj dział publikacji danego archiwum – często mają wydane informatory o poszczególnych zespołach.
Następnie sprawdź bazy bibliograficzne: Polska Bibliografia Historyczna, bazy IBL, katalogi bibliotek cyfrowych. To pokaże ci, co już zostało zbadane i gdzie są luki.
Na końcu – fizycznie jedź do archiwum. Żadna kwerenda online nie zastąpi bezpośredniej pracy z inwentarzami i aktami. Pracownicy archiwów są bardzo pomocni, jeśli przychodzisz przygotowany i konkretnie mówisz, czego szukasz.
Krytyka zewnętrzna i wewnętrzna źródeł
To podstawa warsztatu historycznego. Bez niej twoja analiza jest niczym.
Krytyka zewnętrzna (formalna) odpowiada na pytania o pochodzenie źródła: kiedy powstało, kto je wytworzył, w jakich okolicznościach, czy jest oryginałem czy kopią, czy jest kompletne. Sprawdzasz proweniencję, stan zachowania, ewentualne uszkodzenia lub późniejsze ingerencje.
Krytyka wewnętrzna (treściowa) pyta o wiarygodność: czy autor był naocznym świadkiem, czy pisał z drugiej ręki, jakie miał motywacje, komu dokument był przeznaczony. Prywatny list pisze się inaczej niż oficjalny raport dla przełożonego.
W praktyce: przy każdym źródle, które wprowadzasz do pracy, musisz mieć przemyślaną obie te kwestie. Nie musisz rozpisywać ich szczegółowo przy każdej cytacji, ale Twoja interpretacja musi z nich wynikać.
Metoda komparatystyczna i metoda regresywna
Komparatystyka historyczna pozwala zestawiać ze sobą zjawiska z różnych miejsc lub czasów. Porównujesz dwie gminy, dwa przedsiębiorstwa, dwa okresy. Warunek: musisz mieć porównywalne źródła po obu stronach zestawienia, inaczej porównanie będzie kulało.
Metoda regresywna (zwana też retrogresywną) polega na cofaniu się od stanu współczesnego lub lepiej udokumentowanego do wcześniejszego, słabiej zachowanego. Szczególnie przydatna w historii wsi i historii osadnictwa, gdzie dawne dokumenty są szczątkowe, ale XVI-wieczna wieś może być oświetlona przez lepiej zachowane akta z XVIII czy XIX wieku.
Historia oral i historia mówiona (oral history)
Oral history to zbieranie i analiza relacji świadków historii. Metodologicznie wymaga dużej ostrożności: pamięć jest selektywna, retrospektywna, konstruowana przez późniejsze doświadczenia. To nie jest słabość metody, ale coś, co musisz uwzględnić w interpretacji.
Jeśli korzystasz z oral history, musisz: przeprowadzić wywiady samodzielnie (lub korzystasz z archiwów nagrań, np. zasobu Ośrodka KARTA), sporządzić transkrypcje, opisać metodę (czas, miejsce, kontekst wywiadu), i uzyskać zgodę rozmówcy na publikację. Wywiady dołącza się zazwyczaj jako aneks lub przechowuje w archiwum uczelnianym.
Historia cyfrowa i Digital Humanities
Digital Humanities to nie trend, tylko coraz szerzej stosowane narzędzia. W pracy magisterskiej możesz korzystać z: analizy tekstu z użyciem narzędzi NLP (np. do badania prasy historycznej z Polony), mapowania geograficznego źródeł historycznych (GIS historyczny), baz danych demograficznych (HISCO, IPUMS), wizualizacji sieci powiązań społecznych.
Ważne: jeśli stosujesz metody cyfrowe, musisz je opisać metodologicznie tak samo dokładnie jak klasyczne metody. Opisujesz oprogramowanie, parametry analizy, ograniczenia metody.
Wyślij fragment tekstu, bezpłatną wycenę otrzymasz w 24 h. Poprawki bez limitu w cenie usługi.
Praca ze źródłami historycznymi
Źródła pierwotne: dokumenty, akta, korespondencja, kroniki, druki ulotne
Źródła pierwotne to rdzeń każdej pracy historycznej. Dzielimy je na: akty prawne i dokumenty urzędowe (dekrety, przywileje, umowy, protokoły), korespondencję (prywatną i oficjalną), kroniki i pamiętniki, rachunki i rejestry, prasę i druki ulotne.
Każda z tych grup wymaga innego podejścia. Dokument urzędowy ma ustaloną strukturę dyplomatyczną (protokół, tekst, eschatokół) i oceniasz go inaczej niż intymny list. Prasa to źródło tendencyjne z natury – musisz wiedzieć, kto wydawał i z jakich pozycji politycznych.
Pamiętaj o zasadzie proweniencji: kontekst wytworzenia źródła jest tak samo ważny jak jego treść.
Źródła ikonograficzne, kartograficzne, materialne
Fotografie, grafiki, plakaty, mapy, pieczęcie, monety, zabytki architektury – to też źródła historyczne, które możesz (i często powinieneś) włączać do analizy. Wymagają osobnych narzędzi metodologicznych.
Mapa historyczna to nie tylko ilustracja – to źródło do badania granic, nazewnictwa, infrastruktury drogowej w danym czasie. Porównując mapy z różnych lat, możesz śledzić zmiany zagospodarowania terenu.
Fotografia jest źródłem z epoki od połowy XIX wieku. Pamiętaj, że fotografia też jest konstruktem: fotograf wybiera kadr, zleceniodawca określa temat. Analizujesz ją krytycznie jak każde inne źródło.
Bazy i repozytoria: AGAD, APW, IPN, CBDH Polona, Europeana, HathiTrust
Zaczynasz od sprawdzenia, co jest dostępne online, zanim jedziesz fizycznie do archiwum.
AGAD (Archiwum Główne Akt Dawnych, agad.gov.pl) – zasoby do 1918 roku, dokumenty centralne Królestwa Polskiego, Rzeczypospolitej, akta grodzkie i ziemskie. Inwentarze dostępne online, część akt zdigitalizowana.
APW (Archiwum Państwowe m.st. Warszawy i archiwa terenowe ap.gov.pl) – każde województwo ma swoje archiwum państwowe ze zdigitalizowanymi inwentarzami. Szukasz przez ZoSIA (system ewidencji archiwów państwowych).
IPN (ipn.gov.pl) – akta z okresu PRL: dokumenty SB, USC z lat 1939-1990, akta sądów wojskowych, dokumentacja pokrzywdzonych. Dostęp regulowany ustawą o IPN, ale naukowcy mają szerokie uprawnienia.
CBDH Polona (polona.pl) – Biblioteka Narodowa, ponad 6 milionów zdigitalizowanych dokumentów: prasa historyczna, stare druki, rękopisy, mapy, fotografie, nuty. Niezbędne narzędzie przy każdej pracy dotyczącej XIX i wczesnego XX wieku.
Europeana (europeana.eu) – agregator zasobów cyfrowych instytucji kultury z całej Europy. Przydatne przy tematach dotyczących ziem Rzeczypospolitej pod zaborami (zasoby z archiwów austriackich, pruskich, rosyjskich).
HathiTrust (hathitrust.org) – ponad 17 milionów zdigitalizowanych woluminów, w tym wiele niedostępnych w polskich bibliotekach. Szczególnie przydatny przy literaturze zachodniej i materiałach z okresu emigracji.
Kwerenda archiwalna: jak zamawiać materiały, sygnatury, dzieje zespołu
Kwerenda archiwalna to praca w archiwum. Zanim pojedziesz, przygotuj się:
Sprawdź inwentarz online (jeśli dostępny) i wypisz interesujące cię zespoły i serie. Zadzwoń lub napisz do archiwum z zapytaniem o dostępność i zasady udostępniania. Niektóre archiwa wymagają wcześniejszego zgłoszenia badacza i złożenia wniosku o korzystanie.
Na miejscu zamawiasz konkretne jednostki archiwalne przez formularz zamówienia. Podajesz sygnaturę (np. „AAN, MSZ, sygn. 4521”) – bez sygnatury nie możesz zamówić. Sygnaturę znajdziesz w inwentarzu.
Przed przeglądaniem jednostki sprawdź „dzieje zespołu” – to wstęp w inwentarzu opisujący historię wytwórcy dokumentacji, losy archiwaliów, zawartość i układ. Bez tego możesz przegapić kluczowy kontekst.
Wykonujesz zdjęcia lub skany (zazwyczaj własnym telefonem lub aparatem, bez flesza). Część archiwów ma skanery samoobsługowe. Sprawdź regulamin na miejscu – zasady się różnią.
Notujesz pełną sygnaturę każdego przejrzanego dokumentu: nazwa archiwum, nazwa zespołu, seria, numer jednostki, numer karty (folia). Bez tego nie zacytujesz źródła poprawnie.
Archiwistyka jako odrębna specjalność
Zarządzanie dokumentacją (records management)
Zarządzanie dokumentacją to obszar łączący prawo, administrację i informatykę. Obejmuje cały cykl życia dokumentu: od wytworzenia, przez przechowywanie, aż po brakowanie lub przekazanie do archiwum historycznego.
W Polsce reguluje to ustawa archiwalna z 1983 roku (ze zmianami), rozporządzenia wykonawcze i instrukcje kancelaryjne. W pracy z tego obszaru często analizujesz konkretną instytucję pod kątem zgodności jej praktyki z przepisami.
Kluczowe pojęcia: brakowanie (niszczenie dokumentacji niearchiwalnej po upłynięciu okresu przechowywania), przekazywanie materiałów archiwalnych, jednolity rzeczowy wykaz akt (JRWA), instrukcja kancelaryjna.
Normalizacja archiwalna: ISAD(G), ISAAR(CPF), EAD, Dublin Core
Standardy opisu archiwalnego to nie biurokracja, tylko język, którym archiwa komunikują się ze sobą i z badaczami.
ISAD(G) (General International Standard Archival Description) – to podstawowy standard opisu archiwalnego ICA (Międzynarodowej Rady Archiwów). Definiuje wielopoziomowy opis: od zespołu przez serię do jednostki i dokumentu. 26 elementów opisu pogrupowanych w 7 obszarów informacji.
ISAAR(CPF) – standard opisu twórców dokumentacji: osób, rodzin, instytucji. Oddziela opis twórcy od opisu jego dokumentacji, co umożliwia łączenie różnych archiwów opisujących tę samą osobę.
EAD (Encoded Archival Description) – XML-owy format wymiany danych o archiwaliach, bazuje na ISAD(G). Używany w systemach jak ArchivesSpace do eksportu i importu opisów między instytucjami.
Dublin Core – uproszczony zestaw 15 elementów metadanych, używany głównie w bibliotekach cyfrowych i repozytoriach. Polona, Europeana i wiele innych platform cyfrowych bazuje na Dublin Core lub jego rozszerzeniach.
W pracy z archiwistyki musisz rozumieć te standardy i umieć je ocenić krytycznie w analizowanym kontekście.
Digitalizacja i standardy: TIFF/JPEG 2000, DPI 300/600, OCR
Digitalizacja zbiorów archiwalnych to jedno z najważniejszych zadań współczesnych archiwów. W pracy na ten temat musisz znać techniczne standardy.
Format pliku: TIFF (Tagged Image File Format) to standard archiwizacyjny – nieskompresowany lub losslessly kompresowany, zachowuje pełną jakość. JPEG 2000 to alternatywa używana przez wiele bibliotek (Biblioteka Kongresu USA, Europeana) – lepsza kompresja przy zachowaniu jakości.
Rozdzielczość: 300 DPI (dots per inch) to minimum dla tekstu drukowanego przeznaczonego do OCR. 400-600 DPI stosuje się dla rękopisów, druków ozdobnych, map i materiałów ikonograficznych. Negatywy filmowe skanuje się przy 1200-2400 DPI.
OCR (Optical Character Recognition): Tesseract (open source, obsługuje ponad 100 języków w tym Polski z modelem tesseract-lang-pol) to najpopularniejsze narzędzie open source. ABBYY FineReader to rozwiązanie komercyjne o lepszej jakości rozpoznawania, szczególnie dla starych druków i trudnych krojów pisma. Jakość OCR dla XIX-wiecznej prasy gotyckiej może być niska – zawsze weryfikujesz ręcznie kluczowe fragmenty.
Systemy zarządzania archiwami: ICA-AtoM, ArchivesSpace
ICA-AtoM (obecnie AtoM – Access to Memory) to open-source’owy system zarządzania opisami archiwalnymi, rozwijany przez ICA. Implementuje ISAD(G), ISAAR(CPF) i inne standardy. Używany przez wiele archiwów na świecie, w tym część polskich.
ArchivesSpace to system zarządzania archiwami rozwijany przez stowarzyszenie archiwów akademickich i badawczych w USA. Pełna obsługa EAD, możliwość eksportu do różnych formatów, zarządzanie accessjami i zbiorami.
W Polsce używa się też krajowych systemów: ZoSIA (Zintegrowany System Informacji Archiwalnej) w archiwach państwowych, SEZAM do ewidencji zasobu.
Analiza i interpretacja materiału historycznego
Analiza dyskursu historycznego
Analiza dyskursu stosowana w historii to badanie, jak określone teksty konstruują rzeczywistość: jakie pojęcia są używane, co jest przemilczane, jakie kategorie porządkują narrację.
Przydatna szczególnie przy badaniu prasy, przemówień politycznych, dokumentów propagandowych, ale też źródeł prawnych. Stawiasz pytanie nie tylko o to, co tekst mówi, ale jak to mówi i dlaczego tak, a nie inaczej.
Nie mylić z „interpretacją treści” – analiza dyskursu ma swoje narzędzia metodologiczne (m.in. czerpiące z Foucaulta, Laclaua, van Dijka) i wymaga ich świadomego zastosowania.
Prosopografia i historia społeczna
Prosopografia to metoda budowania zbiorowych biografii na podstawie seryjnych źródeł. Zamiast pisać o jednej osobie, badasz grupę: na przykład wszystkich absolwentów konkretnej uczelni z lat 1900-1914, wszystkich radnych miejskich pewnego miasta w określonym okresie, wszystkich wytwórców dokumentacji archiwalnej danego typu.
Wymaga bazy danych. Budujesz ją, wprowadzając dane z akt osobowych, metrycznych, wizytacyjnych, sądowych – zależnie od pytania badawczego. Następnie analizujesz statystycznie i wyciągasz wnioski o całej grupie.
Bazy demograficzne przydatne przy badaniach historii społecznej: HISCO (Historical International Standard Classification of Occupations) – klasyfikacja zawodów historycznych umożliwiająca porównania międzynarodowe. IPUMS (ipums.org) – ustandaryzowane dane ze spisów ludności z wielu krajów i epok.
Statystyki historyczne i bazy danych demograficznych
Historia ilościowa wymaga pracy z liczbami: cenniki, dane o produkcji przemysłowej, statystyki zgonów, spisy ludności. W Polsce historyczne dane demograficzne znajdziesz m.in. w Centralnej Bibliotece Statystycznej (przez GUS), w aktach metrykalnych (digitalizowane przez Genealodzy.pl i Geneteka), w danych Głównego Urzędu Statystycznego z okresu II RP.
Do analizy danych historycznych możesz używać zwykłego Excela albo R (pakiet tidyverse, pakiet HistData). Jeśli stosujesz analizę statystyczną, opisujesz metody w rozdziale metodologicznym.
Struktura pracy magisterskiej z historii
Standardowa struktura dla pracy historycznej:
Wstęp (ok. 5-8% objętości) – uzasadnienie wyboru tematu, stan badań, pytanie badawcze, hipoteza (jeśli stosujesz), metodologia, charakterystyka źródeł, układ pracy.
Rozdziały merytoryczne (3-4 rozdziały) – każdy odpowiada na fragment pytania badawczego. Możliwy podział: chronologiczny (np. okresy: 1918-1939, 1939-1945, 1945-1989), tematyczny (np. sfera ekonomiczna, sfera społeczna, sfera kulturowa) albo mieszany.
Zakończenie (ok. 3-5%) – wnioski z badań, odpowiedź na pytanie badawcze, weryfikacja hipotezy, perspektywy dalszych badań.
Bibliografia – podzielona na: źródła archiwalne (z pełnymi sygnaturami), źródła drukowane, opracowania, netografia. Kolejność alfabetyczna w ramach każdej grupy.
Aneksy – jeśli potrzebne: tabele z danymi, transkrypcje, mapy, zdjęcia materiałów archiwalnych.
Objętość: zazwyczaj 80-120 stron tekstu (plus aneksy), ale zależy od wymogów uczelni. Sprawdź regulamin swojego wydziału.
Typowe błędy
Nadmierne opieranie się na opracowaniach zamiast źródłach
To błąd numer jeden. Jeśli twoja bibliografia ma 40 pozycji i tylko 5 z nich to źródła archiwalne, promotor zapyta, gdzie twoje badania. Opracowania (monografie, artykuły innych historyków) są potrzebne do rozdziału o stanie badań i do kontekstualizacji, ale nie mogą zastąpić pracy ze źródłami.
Zasada: każda teza w rozdziałach analitycznych powinna być podparta źródłem pierwotnym, nie innym opracowaniem. Opracowanie cytuje się, gdy opisujesz historiografię, nie gdy opisujesz przeszłość.
Brak krytyki źródeł
Widzę to często: student cytuje dokument urzędowy tak, jakby był obiektywnym zapisem rzeczywistości. Tymczasem każdy dokument ma autora z motywacjami, kontekst wytworzenia i adresata, który wpływa na treść.
Sprawozdanie dla przełożonego jest pisane inaczej niż notatka wewnętrzna. Protokół zebrania partyjnego z lat PRL jest pisany według określonego szablonu, który nie oddaje tego, co naprawdę padało na sali. Musisz to dostrzegać i opisywać.
Anachronizmy w interpretacji
Anachronizm polega na ocenianiu przeszłości z perspektywy wartości, pojęć i wiedzy, które nie były dostępne w badanym czasie. Piszesz o XIX-wiecznym przemyślniku i używasz pojęcia „kapitalizm monopolistyczny” – sprawdź, czy ten termin istniał w tamtej epoce i czy twoi bohaterowie nim operowali.
Szczególnie niebezpieczne przy tematach politycznych: nie interpretujesz działań polityków 1938 roku z perspektywą wiedzy o tym, co nastąpiło w 1939. Oni tego nie wiedzieli.
FAQ – Najczęstsze pytania
Ile archiwów trzeba odwiedzić do pracy magisterskiej?
Nie ma reguły, bo to zależy od tematu. Są prace oparte na zasobie jednego archiwum (np. wyczerpująca analiza konkretnego zespołu) i prace wymagające kwerend w 5-6 archiwach. Rozsądne minimum przy pracy historycznej to zazwyczaj 1-2 archiwa, z którymi pracujesz przez kilka dni każde.
Ważniejsza od liczby archiwów jest jakość i wyczerpanie kwerendy. Lepiej dogłębnie przejrzeć jeden dobrze dobrany zespół niż pobieżnie przejrzeć pięć.
Jak cytować dokumenty archiwalne (sygnatura, nazwa zespołu)?
Przyjęty w Polsce wzorzec cytatu przypisowego: Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Akta miasta Poznania (dalej: AmP), sygn. 1245, k. 12v. – [opis/tytuł dokumentu], [data].
Przy pierwszym cytowaniu piszesz pełną nazwę z oznaczeniem „dalej:”, przy kolejnych używasz skrótu. W bibliografii wypisujesz archiwum, nazwę zespołu i użyte sygnatury (zakres, np. sygn. 1200-1260).
Dla dokumentów online z Polony: Biblioteka Narodowa, Polona.pl, [tytuł], [data pub.], [adres URL], [data dostępu].
Czy praca z archiwistyki musi zawierać badania historyczne?
Zależy od tematu i promotora. Prace czysto metodologiczne lub technologiczne (np. analiza systemów EIM, projekt standaryzacji opisu) nie wymagają głębokiej narracji historycznej. Ale nawet w takich pracach często pojawia się „historia dokumentacji” jako część kontekstu.
Prace dotyczące historii konkretnego archiwum albo dziejów dokumentacji jakiejś instytucji łączą obie specjalności w naturalny sposób. Ustal zakres z promotorem na etapie wyboru tematu.
Jak radzić sobie z nieczytelnym pismem ręcznym?
Paleografia to osobna umiejętność, której uczysz się stopniowo. Kilka praktycznych porad:
Zacznij od dokumentów z późniejszych epok (XIX wiek) i cofaj się w czasie w miarę nabierania wprawy. XIX-wieczna kancelaryjna łacina i polska kursywa jest łatwiejsza niż XVII-wieczna gotycka.
Pracuj ze skrótami. Archiwa mają słowniki skrótów dla poszczególnych typów dokumentów. AGAD wydał np. słowniki do akt metrykalnych i akt grodzkich.
Nie transkrybuj od razu całego dokumentu. Najpierw skanuj wzrokiem całość, żeby zrozumieć strukturę, potem wróć do fragmentów kluczowych dla twojego pytania badawczego.
Gdy coś jest kompletnie nieczytelne – zaznacz to w transkrypcji kwadratowym nawiasem: [nieczytelne] albo [?słowo?]. Nie zgaduj i nie pomijaj.
Polecam kursy paleografii online – Polona prowadzi warsztaty, część archiwów państwowych też. Kilka godzin z ćwiczeniami robi dużą różnicę.
Wymagania formalne i egzamin
Wymagania formalne różnią się między uczelniami, dlatego pierwsza rzecz to pobranie regulaminu dyplomowania ze strony wydziału. Sprawdź: wymagania dotyczące objętości, formatowania (marginesy, interlinia, czcionka), liczby kopii, sposobu złożenia (papierowa, elektroniczna, APD).
Typowe wymagania dla prac historycznych: czcionka 12 pt (Times New Roman lub podobna), interlinia 1,5, marginesy 2,5-3 cm, numeracja stron w stopce lub nagłówku. Strona tytułowa wg wzoru uczelnianego.
Obrona pracy magisterskiej z historii zazwyczaj wygląda tak: krótka (5-10 minut) prezentacja pracy przez autora, pytania komisji (zazwyczaj 2-3 osoby: promotor + recenzent + przewodniczący). Pytania dotyczą metodologii, wybranej literatury, wniosków badawczych i oceny użytych źródeł.
Najczęstsze pytania na obronie z historii: „Dlaczego wybrał(a) Pan(i) właśnie te źródła, a pominął(a) inne?”, „Jak ocenia Pan(i) wiarygodność X?”, „Jak Pan(i) widzi perspektywy dalszych badań tego tematu?”.
Przygotuj się na pytania o metodologię – komisja sprawdza, czy rozumiesz swój własny warsztat. Jeśli stosujesz metodę komparatystyczną, musisz umieć powiedzieć, dlaczego porównujesz akurat te dwa przypadki i jakie są ograniczenia tego porównania.
Recenzent czyta pracę niezależnie od promotora i wystawia ocenę. Bywa, że recenzent ma zastrzeżenia, których promotor nie sygnalizował wcześniej. Obrona to czas, żeby się do nich odnieść – nie bronić się, tylko wyjaśniać i pokazywać, że rozumiesz krytykę.
Powodzenia w archiwach.
